تاریخ انتشار :شنبه ۱۸ اردیبهشت ۹۵.::. ساعت : ۱۱:۲۵ ق.ظ
print
فاقددیدگاه

مواضع اعلامی دولت یازدهم در قبال ترکیه

نویسنده:

با روی کار آمدن دولت یازدهم، شاهد تغییر رویکرد در عرصه سیاست خارجی بوده‌ایم. تغییر رویکردی که نه‌تنها بر جایگاه ایران در عرصه بین‌المللی اثرگذار بوده، بلکه در روابط ایران با کشورهای مختلف و تعامل با آن‌ها نیز تأثیر بسزایی داشته است.

دریافت نسخه چاپی دریافت نسخه تلفن همراه

 

مواضع اِعلامی دولت یازدهم در قبال ترکیه از ابتدای تشکیل دولت یازدهم تا انتهای سال ۱۳۹۴

 

مقدمه

روی کار آمدن دولت یازدهم، فصل جدیدی را در روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران گشود که از اصلی‌ترین مؤلفه‌های آن می‌توان به اولویت‌بندی جدید در سیاست خارجی منطقه‌ای اشاره کرد که روحانی در اولین مصاحبه مطبوعاتی خود پس از انتخابات از آن این‌گونه پرده‌برداری کرد:

«اولویت اول دولت جدید در بحث سیاست خارجی، داشتن روابط دوستانه و نزدیک با همه همسایگان است[۱]»

در همین راستا، ظریف، وزیر امور خارجه و مسئول اجرای سیاست خارجی دولت یازدهم، در مقاله‌ای در فارن پالیسی، بر این اولویت دولت جدید این‌گونه تأکید کرده است:

«اعتمادسازی و همکاری مبنای اصلی سیاست منطقه‌ای ایران را تشکیل خواهد داد.[۲]»

اما اینکه اعتمادسازی و همکاری تا چه میزان به وقوع پیوسته و دولت تا چه میزان توانسته این مهم را در منطقه محقق کند، بحث‌های زیادی وجود دارد. آنچه مشهود است اینکه حوادث و اتفاقات جاری در منطقه که با سرعت چشمگیری در حال وقوع و پیشرفت است، به‌عنوان مانعی جدی، بر سر راه دولت یازدهم قرار گرفته است. ازجمله حوادثی که بیشترین تأثیر را در سیاست خارجی دولت در منطقه برجای گذاشته، می‌توان به بروز ناامنی و جنگ داخلی در سوریه اشاره کرد. این حادثه نه‌تنها رابطه ایران و سوریه را دستخوش تغییر ساخته، بلکه بر روابط ایران با سایر کشورهای منطقه نیز تأثیر جدی داشته است. ازجمله تأثیرات بحران سوریه، می‌توان به روابط تهران-آنکارا، اشاره کرد. این روابط که پیش از آغاز بحران در سوریه، از روند مثبت و رو به رشدی برخوردار بود، پس از حوادث سوریه، با ابهاماتی جدی مواجه شده است.

ترکیه، از شراکت اقتصادی تا رقابت استراتژیک

حوادث منطقه در سال ۲۰۱۲، فصل نوینی را در سیاست خارجی بسیاری از بازیگران در قبال منطقه غرب آسیا گشود. انقلاب‌های صورت گرفته در کشورهای عربی که در گفتمانی به نام بیداری اسلامی و در گفتمانی دیگر به نام بهار عربی مطرح شده بود، واکنش بسیاری را برانگیخت. ترکیه و ایران گرچه هر دو از رویدادهای منطقه حمایت می‌کردند، اما تفاوت بینش و گفتمان این دو بازیگر، فصل اختلاف این دو نسبت به حوادث منطقه بود. ترکیه و ایران هر دو به دنبال تبدیل‌شدن به الگویی برای مردم در فضای پساانقلابی کشورهای عربی بودند. گفتمان ترکیه توانست در برخی کشورها مانند مصر و تونس حمایت بیشتری را از جانب افراد تأثیرگذار کسب کند. با ادامه حمایت ترکیه از نیروهای اخوان المسلمین در مصر و روی کار آمدن دولت اخوانی مرسی، ترکیه توانسته بود بیشترین سود را از حوادث منطقه ازآن خود کند. با ادامه موج تحولات منطقه، سوریه نیز دستخوش حوادث مشابهی گردید. چندین عامل مهم سبب حمایت ترکیه از آنچه انقلاب مردمی در سوریه می‌خواند، شد. ازجمله این اختلافات می‌توان به اختلافات مرزی (شهر اسکندرون)، منابع آب و موضوع کردهای سوریه به‌عنوان مسائل جاری اشاره کرد که می‌توان موضوعات دیگری نظیر حمایت بشار از دولت مالکی و همچنین عدم ایفای نقش بشار در جریان طرح ترکیه و قطر برای جلوگیری از سقوط دولت سعد حریری را نیز به دیگر اختلافات افزود. البته قطعاً عواملی نظیر طرح ترکیه برای بسط نفوذ خود و احیای قدرت امپراطوری عثمانی و همراهی با محور عربی-اسرائیلی برای دستیابی به اهداف خود نیز در این امر دخیل بوده است.

حمایت ترکیه از نیروهای مخالف دولت سوریه که در ابتدا نیروهای اخوان المسلمین سوریه بودند، اولین مواجهه سیاسی با جمهوری اسلامی ایران بود که از همان ابتدا از نظام سوریه حمایت کرده و خواستار اصلاحات در سوریه شده بود. گرچه اختلافات سیاسی بین تهران و آنکارا با بالا گرفتن بحران در سوریه، افزایش می‌یافت ولی با توجه به همسایگی دو کشور و حجم بالای همکاری‌های اقتصادی، هر دو بازیگر کوشیده‌اند، اختلافات سیاسی، کمترین تأثیر منفی را بر روابط دوجانبه داشته باشد. پس از روی کار آمدن دولت یازدهم، بهبود روابط با همسایگان به اولویت سیاست خارجی منطقه‌ای ایران تبدیل شد. در همین راستا تاکنون شاهد تلاش دولت برای نزدیکی هر چه بیشتر با ترکیه بوده‌ایم و این در حالی است که اختلافات جدی بر سر برخی مواضع سیاسی دو طرف، همچنان پابرجا است. دولت یازدهم نیز در سیاست‌های اعلامی خود بیشتر بر مسائل مشترک تأکید داشته و کمتر به موارد اختلافی پرداخته است. بااین‌حال دولت تاکنون گرچه برای حل‌وفصل اختلافات تلاش‌هایی کرده است اما از مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران در مسائل منطقه‌ای نیز کوتاه نیامده است.

با توجه به نقطه نظرات و مواضع اعلامی دولت یازدهم در مسئله روابط با ترکیه، در ذیل به مهم‌ترین این مواضع پرداخته خواهد شد.

۱- تعاملات سیاسی

تلاش دولت یازدهم تاکنون بر این بوده است که با حفظ مواضع اصولی در موضوعات منطقه‌ای، روابط خود با کشورهای همسایه را در مرحله اول حفظ کرده و در مرحله دوم ارتقا بخشد. ترکیه نیز که ازجمله مهم‌ترین کشورهای منطقه و از تأثیرگذارترین آن‌ها است، از این قاعده مستثنی نبوده است.

الف) همکاری‌های دوجانبه

دولت یازدهم در همین راستا بارها بر مواضع مشترک بین دو کشور تأکید کرده و لزوم همکاری‌های دوجانبه و منطقه‌ای را یادآور شده است. در همین راستا حسن روحانی رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در دیدار جمیل چیچک رئیس مجلس ترکیه گفت:

جمهوری اسلامی ایران علاقه‌مند و مصمم به گسترش تعاملات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دوجانبه و تعاملات منطقه‌ای با ترکیه است.[۳]

 

وی همچنین در تماس تلفنی با اردوغان بیان کرده بود:

دولت جدید ایران همکاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه روابط دوجانبه منطقه‌ای و بین‌المللی با ترکیه خواهد داشت.[۴]

 

رئیس‌جمهور همچنین در دیدار با همتای سابق ترک خود، عبدالله گل، تأکید کرده بود:

ما در منطقه منافع و اهداف مشترک فراوانی داریم و باید آن را در جهت توسعه روابط خود بکار گیریم.[۵]

 

وی همچنین در آغاز سفر به ترکیه با اشاره به روابط تهران-آنکارا، بیان داشت: روابط دو کشور نه‌تنها برای ایران و ترکیه بلکه برای کل منطقه و توسعه کل منطقه اهمیت بسزایی دارد.[۶]

روحانی در دیدار دیگری که با احمد داووداوغلو، نخست‌وزیر فعلی و وزیر امور خارجه سابق ترکیه داشت، بیان کرده بود: روابط دوجانبه ایران و ترکیه از دیرباز برای هر دو ملت و کل منطقه بسیار مهم بوده است.ظرفیت و پتانسیل زیادی برای توسعه روابط وجود دارد که باید آن را برای تحکیم و تعمیق هر چه بیشتر مناسبات دو کشور در سطوح دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی بکار گیریم.[۷]

ظریف، وزیر امور خارجه، نیز در نشست کنفرانس علوم و امور جهانی در استانبول در دیدار با عبدالله گل، رئیس‌جمهور سابق ترکیه، با عمیق، ‌دوستانه و برادرانه خواندن روابط فی‌مابین دو کشور بر جدیت بر پیگیری اهداف مشترک تأکید کرده بود.[۸]

روحانی همچنین با اشاره به اولویت دولت یازدهم بر تعمیق روابط با همسایگان در تماس با اردوغان اذعان کرده بود: در دولت جدید روابط دو کشور نزدیک‌تر خواهد شد و همکاری‌های ما در مسائل منطقه‌ای توسعه خواهد یافت.[۹]

روحانی همچنین در جمع بازرگانان و صاحبان صنایع بزرگ ترکیه بیان کرده بود: رهبران ایران و ترکیه قاطعانه و مصمم به توسعه روابط همه‌جانبه دو کشور هستند.[۱۰]

روحانی همچنین در دیداری که با احمد داوود اوغلو پس از انتخاب وی به‌عنوان نخست‌وزیر ترکیه داشت، با اشاره به روابط دو کشور بیان داشت:

تهران و آنکارا ظرفیت‌های زیادی برای گسترش روزافزون روابط خود در بخش‌های مختلف به‌ویژه در زمینه حمل‌ونقل، انرژی، تجارت، سرمایه‌گذاری مشترک، گردشگری و علمی و فناوری دارند و آمادگی داریم در همه این زمینه‌ها همکاری‌های مشترکی را با یکدیگر آغاز کنیم.[۱۱]

 

در همین راستا، دولت تاکنون سفرهای متعددی را برای تعمیق روابط و گسترش همکاری‌ها به ترکیه صورت داده است و در طرف دیگر نیز تاکنون مقامات ترکیه بارها در صدر هیئت‌های سیاسی و تجاری سفرهای متعددی را به ایران داشته‌اند. ازجمله این سفرها می‌توان به سفر روحانی در خردادماه ۹۳ به ترکیه و سفر اردوغان در فروردین‌ماه ۹۴ به تهران اشاره کرد. رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهوری ترکیه در سفر به جمهوری اسلامی ایران، ضمن دیدار با مقام معظم رهبری، دومین اجلاس شورای عالی همکاری‌های دو کشور را به‌طور مشترک با دکتر حسن روحانی و با حضور وزرای امور خارجه به‌عنوان هماهنگ‌کنندگان این شورای عالی و با مشارکت وزرای ارتباطات و فناوری اطلاعات، صنعت، معدن و تجارت، راه و شهرسازی، امور اقتصادی و دارایی، نفت، فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست و معاون رئیس‌جمهور در امور خانواده و زنان و همتایان ترک آنان برگزار کردند. در این نشست و در راستای افزایش همکاری‌ها و تعمیق روابط دوجانبه، هیئت‌های دو کشور ۸ سند همکاری مشتمل بر یادداشت تفاهم همکاری در زمینه‌های سلامتی و بهداشت، یادداشت تفاهم حمایت از سرمایه‌گذاری‌های کوچک و متوسط، یادداشت تفاهم همکاری‌های محیط‌زیستی، سند حسن نیت همکاری میان معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری اسلامی ایران و وزارت امور خانواده و سیاست‌های اجتماعی جمهوری ترکیه، یادداشت تفاهم همکاری بین دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و آکادمی دیپلماتیک وزارت امور خارجه جمهوری ترکیه، بیانیه حسن نیت در بخش راه‌آهن، یادداشت تفاهم مربوط به تبادل الکترونیکی در خصوص حرکت بین‌المللی خودرو و کالا و سند همکاری میان سازمان ثبت اسناد و املاک جمهوری اسلامی ایران و انستیتوی ثبت اختراعات جمهوری ترکیه به امضا رساندند.[۱۲]

ب) تروریسم و منطقه

دولت یازدهم تاکنون سعی داشته تا مبارزه با تروریسم و همکاری در جهت ایجاد ثبات در منطقه را به‌عنوان فصل مشترک میان تهران و آنکارا قرار داده و همکاری‌های مشترکی را با ترکیه در این موضوع به ثبت برساند. در این مسیر تلاش دولت تاکنون بر این بوده است که با مطرح کردن نقاط اشتراک و دیدگاه‌های یکسان طرفین، همکاری‌های مشترک را آغاز کرده و این همکاری‌ها را به حوزه‌های دلخواه تسری دهد. این دیدگاه‌های مشترک که توسط دولت مطرح می‌شود، شامل ترس از گسترش افراطی‌گری در منطقه و به خطر افتادن ثبات کشورهای منطقه و همچنین ضرورت حفظ وحدت و تعامل میان کشورهای اسلامی بر اساس آموزه‌های اسلام رحمانی است.

در همین راستا حسن روحانی رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در تماس تلفنی رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه بیان کرد: همه باید تلاش کنیم که در منطقه صلح، ثبات و آرامش برقرار شود. باید تلاش کنیم بر اساس وظیفه انسانی و اسلامی خود خونریزی در منطقه متوقف شود. همکاری فی‌مابین ایران و ترکیه در تحقق این امر انسانی و اسلامی بسیار اثربخش است.[۱۳]

روحانی همچنین در دیدار با احمد داوود اغلو با اشاره به ظرفیت همکاری‌های تهران آنکارا اضافه کرد:

گسترش بیش‌ازپیش همکاری‌های فی‌مابین در عرصه‌های مختلف یقیناً در برقراری صلح و ثبات در منطقه تأثیرگذار خواهد بود.[۱۴]

 

روحانی در تماسی که با اردوغان داشت، با ابراز تأسف از ناامنی‌های منطقه و تبیین اوضاع خطرناک آن، به نقش مخرب گروه‌های تروریستی پرداخت و اظهار داشت:

این تحولات و وضعیت منطقه، گسترش رایزنی‌های ایران و ترکیه را ضروری می‌سازد.

 

در این تماس تلفنی حسن روحانی، اقدامات گروه‌های تروریستی در عراق و سوریه را نگران‌کننده خواند و گفت:

این شرایط ناامنی، بی‌تردید اثر سوء بر کشورهای همسایه نیز برجای می‌گذارد. ایران و ترکیه در شرایط بسیار سخت نیز پیوسته در کنار یکدیگر بوده‌اند و امروز نیز در شرایط سخت کنونی منطقه باید با همکاری نزدیک‌تر بتوانیم مسائل منطقه را حل کنیم.[۱۵]

روحانی در دیداری با اردوغان گفته بود:

 توسعه همکاری‌های جمهوری اسلامی ایران و ترکیه به‌عنوان دو کشور قدرتمند در منطقه، فعالیت‌های تروریستی را عقیم خواهد کرد.همکاری‌های ایران و ترکیه باید در سایر مسائل منطقه‌ای و موضوعات مرتبط با امنیت همسایگان که از موضوعات مشترک دو کشور است، نیز توسعه پیدا کند.[۱۶]

 

دولت همچنین بارها بر وجود مواضع مشترک با ترکیه تأکید کرده که از آن جمله می‌توان به مبارزه با تروریسم اشاره کرد. در همین راستا می‌توان به سخنان روحانی اشاره کرد که بیان کرده بود: ما در مسائل مهم منطقه‌ای با یکدیگر اشتراک نظر داریم که مبارزه با تروریسم و افراطی‌گری یکی از این موضوعات است.[۱۷] روحانی همچنین پیش از آغاز سفر به ترکیه پیرامون همکاری‌های دوجانبه در موضوع امنیت افزوده بود: یکی از اهدافی که ایران در منطقه و جهان دنبال می‌کند مبارزه با خشونت و افراطی‌گری و تروریسم است.[۱۸]

روحانی در نشست مشترک هیئت‌های عالی‌رتبه ایران و ترکیه نیز بر فصل مشترک بین ایران و ترکیه تأکید کرده و این بار دامنه اشتراکات دو کشور را در زمینه‌های مختلفی ذکر کرد:

مطمئنم دو کشور درباره مسائل عراق، شمال آفریقا و کلیت مسائل خاورمیانه، آزادی قدس و بازگشت مردم فلسطین به سرزمینشان اشتراک نظر دارند و اگر با یکدیگر همراه باشند، تأثیرات مثبت و سازنده زیادی در منطقه و روند تحولات آن خواهند داشت. متأسفانه عده‌ای به‌دروغ و به نام دین، خون مسلمانان را می‌ریزند و این وظیفه ماست که از خونریزی جلوگیری کنیم چراکه مردم و دولت‌های ایران و ترکیه همواره به دنبال صلح و امنیت بوده و هستند و در این راستا باید ضمن مقابله با افراطی‌گری و خشونت، دنیا را با اسلام رحمانی که همان اسلام معتدل و برآمده از سیره پیامبر گرامی اسلام است، آشنا کنیم.[۱۹]

 

وی همچنین در کنفرانس خبری مشترک با اردوغان در دوره نخست‌وزیری، بار دیگر بر اشتراکات ایران و ترکیه تأکید کرده و گفته بود:

همکاری ایران و ترکیه به‌عنوان دو کشور قدرتمند در منطقه‌ای مهم، در زمینه مبارزه با افراط، خشونت و تروریسم، بسیار مؤثر و سازنده خواهد بود و نکته مهم این است که ایران و ترکیه برای همکاری در این زمینه کاملاً مصمم هستند چراکه خشونت و افراط‌گرایی موجود در این منطقه به زیان همه کشورها در منطقه است. ایران و ترکیه به‌عنوان دو قدرت منطقه به اسلام رحمانی معتقد بوده و مسلماً همکاری آن‌ها در مقابله و مبارزه با خشونت و افراط‌گرایی مؤثر خواهد بود. ایران و ترکیه ریشه‌دارترین کشورهای منطقه هستند که عمر دوستی و همکاری‌های آن‌ها قدمتی بیشتر از عمر بسیاری از کشورها دارد و تداوم این روابط و گسترش آن، بزرگ‌ترین آرزوی ما است.[۲۰]

 

همان‌طور که تاکنون اشاره شد، دولت یازدهم برای ایجاد فصل مشترک با دولت ترکیه، از ظرفیت‌های دینی مشترک نیز بهره‌برداری کرده و با طرح گفتمان اسلام رحمانی سعی در ایجاد نوعی همکاری دارد.

نهاوندیان، رئیس دفتر رئیس‌جمهور نیز در دیدار «حاکان تکین» سفیر جمهوری ترکیه در تهران بیان داشت:

نزدیکی روابط دو کشور نه‌تنها اتباع ایران و ترکیه بلکه همه مسلمانان و جهان اسلام را خوشحال خواهد کرد، بخصوص در وضعیت فعلی که با خطرات مشترک مواجه هستیم.[۲۱]

 

روحانی نیز در دیداری که با احمد داوود اغلو پس از رسیدن به نخست‌وزیری داشت اضافه کرد: ایران و ترکیه دارای اهداف و منافع مشترکی هستند و باید با همکاری و هماهنگی یکدیگر و تمرکز روی مبارزه با تروریسم به‌عنوان دشمن مشترک، پایه‌های صلح و ثبات را در منطقه مستحکم سازند. اساس تفکر دینی در دو کشور با برخی کشورهای خشونت‌طلب کاملاً متفاوت است، امروز برقراری وحدت اسلامی و همبستگی میان مسلمانان رسالت و وظیفه بزرگ همگانی است و تهران و آنکارا به‌عنوان دو کشور مهم همسایه می‌توانند در برقراری اتحاد دنیای اسلام، گام‌های سازنده و مؤثری بردارند. کشورهای بیگانه، به دنبال حل‌وفصل ریشه‌ای مشکلات منطقه‌ای نبوده و صرفاً به دنبال منافع خود هستند. لذا معتقدیم مشکلات منطقه باید توسط کشورها و ملت‌های منطقه حل‌وفصل شود و بدون تردید همکاری ایران و ترکیه در ایجاد صلح پایدار در منطقه نقش سازنده‌ای خواهد داشت.[۲۲]

روحانی با تأکید بر نقاط مشترک موجود میان تهران و آنکارا، تصریح کرد:

در اینکه باید به تمامیت ارضی کشورها احترام گذاشته شود، آینده هر کشوری توسط مردم آن کشور تعیین شود و جنگ و خونریزی متوقف شده و به آوارگان امدادرسانی شود، اختلاف‌نظری بین دو کشور وجود ندارد و تهران و آنکارا با اشتراک نظر در این موارد می‌توانند در کنار یکدیگر، گام‌های جدی و مفیدی را برای حل‌وفصل گام‌به‌گام مسائل و مشکلات منطقه بردارند[۲۳]

 

ج) اختلافات در موضوع سوریه

موضوع بحران سوریه، از ابتدا به مهم‌ترین چالش موجود در روابط تهران-آنکارا تبدیل شده است. آنکارا از ابتدا با حمایت سیاسی از مخالفین دولت سوریه، موضعی در برابر جمهوری اسلامی ایران اتخاذ کرده بود. با وخیم شدن اوضاع سوریه و تبدیل‌شدن بحران به جنگ داخلی، حمایت ترکیه شکل جدی‌تری به خود گرفت و آنکارا به حمایت تسلیحاتی و عملیاتی از نیروهای معارض در قالب ارتش آزاد و جبهه النصره روی آورد. این مشی ترکیه در دامن زدن به بحران در منطقه جای هیچ اشتراکی باسیاست‌های ایران در مورد سوریه باقی نمی‌گذاشت. بااین‌حال جمهوری اسلامی تاکنون هیچ‌گاه به مقابله مستقیم با ترکیه روی نیاورده است. دولت یازدهم نیز در راستای همین سیاست، در تلاش بوده است تا حوزه‌های مشترک در روابط با ترکیه را بیشتر مورد دقت قرار داده و درعین‌حال موضع جمهوری اسلامی در قبال سوریه را نیز حفظ کند.

در همین راستا در دیدار روحانی با جمیل چیچک رئیس مجلس ترکیه، وی با اشاره به اشتراکات ایران و ترکیه، بحث سوریه را این‌گونه مطرح کرد:

اگرچه رویکرد ایران و ترکیه در مواجهه با تحولات سوریه تفاوت‌هایی دارد، اما دو کشور اهداف و منافع مشترکی درباره سوریه دارند و به‌عنوان‌مثال احتمال تجزیه سوریه، پیروزی تروریست‌ها در این کشور و یا حتی ادامه جنگ داخلی و بی‌ثباتی در این کشور به نفع هیچ‌کدام از دو طرف نیست و لذا تهران و آنکارا باید در این موارد با صراحت با یکدیگر مشورت و تبادل‌نظر کنند.[۲۴]

 

از این نوع موضع‌گیری‌ها می‌توان این‌گونه برداشت کرد که دولت یازدهم در ابتکار عمل خود، در تلاش است تا در حوزه سوریه که مورد نزاع ایران و ترکیه است نیز تا حد امکان، روی مفاهیم و اهداف مشترک طرفین دست گذاشته و بیشترین همگرایی را در این موضوع با ترکیه‌ ایجاد کند.

صحبت‌های رئیس‌جمهور روحانی در دیدار با عبدالله گل رئیس‌جمهور سابق ترکیه نیز قابل‌توجه است.

اولین قدم مشترک دو کشور این است که تلاش کنیم اوضاع سوریه بدتر از این نشود و مشکلات این کشور هر چه زودتر حل شود. در این زمینه همه باید تلاش کنیم که گروه‌های تروریستی از سوریه خارج‌شده و نگذاریم این گروه‌ها به هم نزدیک‌تر شوند.[۲۵]

 

منافع هیچ‌کس در مسئله سوریه نزدیک‌تر از همسایگان آن در منطقه نیست و ما باید در این رابطه به راه‌حل مشترک برای بحران سوریه برسیم.[۲۶]

 

وی همچنین در دیدار با سفیر ترکیه در تهران با اشاره به وجود دیدگاه متفاوت در برخی از شیوه‌ها و مسائل میان دو کشور، گفت: این تفاوت ‌نظرها باید با واقع‌بینی، رایزنی و احترام متقابل مرتفع شود.[۲۷]

روحانی همچنین در دیدار با اردوغان در نیویورک با یادآوری اینکه ایران و ترکیه در عمده مسائل دارای نقطه نظرات مشترک هستند، تصریح کرد: دو کشور باید در زمینه موارد جزئی که اختلاف‌نظر وجود دارد به گفت‌وگو و همفکری ادامه دهند.[۲۸]

ظریف نیز در دیدار با احمد داوود اوغلو وزیر امور خارجه ترکیه با توجه به همین راهبرد دولت بر مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران در خصوص خروج سوریه از بحران از طریق راه‌حل سیاسی و گفتگوهای سوری – سوری تأکید و تصریح کرد:

حل بحران سوریه راه‌حلی غیر از گفتگو ندارد و بعد از گذشت زمان طولانی همه طرف‌ها به این نتیجه رسیدند که راه‌حل نظامی نه‌تنها موجب حل مشکلات سوریه نخواهد شد؛ بلکه بر فتنه‌های مذهبی و افراطی‌گری در منطقه دامن خواهد زد و توسعه افراطی‌گری خطری برای همه کشورهای منطقه و جهان است.[۲۹]

 

اما اظهارات ابراهیم رحیم‌پور، معاون آسیا و اقیانوسیه وزارت امور خارجه درباره‌ی بحران سوریه و تأثیر آن بر روابط ایران و ترکیه شفاف‌تر است.

در مورد سوریه از ابتدا نیز اشتراک نداشتیم و این اعتقاد را نداشتیم که ترکیه وارد بحران سوریه بشود… مشورت‌های زیاد و سطح بالایی با ترکیه داشته‌ایم اما به‌هرحال زاویه دید ما و ترکیه درباره سوریه متفاوت بوده است. بااین‌حال قبول کردیم که این اختلاف وجود دارد و فعالیت‌های دوجانبه ادامه داشته باشد، ‌ازاین‌جهت ترکیه رفتار خیلی خوبی با ما داشت و البته این رفتار دوطرفه بود و کارهای اقتصادی ما نیز به نفع ترکیه بود.[۳۰]

 

یکی از راهبردهای دولت در قبال مسئله سوریه، ایجاد گفتگو بین کشورهای منطقه و برخی کشورهای تأثیرگذار فرامنطقه‌ای برای حل بحران سوریه از طریق مسالمت‌آمیز بوده است که ترکیه نیز در این راهبرد از نقش مهم و مؤثری برخوردار است. در همین راستا، حسین امیرعبداللهیان در گفتگو با شبکه خبری العالم بیان داشت:

 ایران آماده گفت‌وگو با مصر، ترکیه و عربستان در تهران برای حل‌وفصل سیاسی بحران سوریه است.[۳۱]

 

البته دولت تاکنون چندین بار در مقاطع مختلف با برخی موضع‌گیری‌ها نوعی تهدید را به‌طرف ترکیه‌ای منتقل کرده است. در همین راستا می‌توان به سخنان روحانی در تماس تلفنی با اردوغان اشاره کرد که روحانی لازمه انجام هر عملیاتی علیه تروریسم را هماهنگی با دولت مرکزی کشورها دانست و تصریح کرد: اگر این هماهنگی به وجود نیاید، ممکن است مشکلی حل شود اما مشکلات بزرگ‌تری هم به وجود می‌آید.[۳۲]

ظریف نیز پس از شنیده شدن زمزمه‌های صدور مجوز عملیات نظامی ترکیه در سوریه، در تماس تلفنی با مولود چاووش اوغلو وزیر خارجه ترکیه، راه و روش اتخاذشده برای مقابله با پدیده شوم تروریسم در منطقه را موردانتقاد قرار داد و نسبت به هرگونه اقدام که شرایط جاری را پیچیده‌تر کند ابراز نگرانی کرد. وزیر امور خارجه همچنین تصریح کرد کشورهای منطقه باید نسبت به شرایط جاری کاملاً مسئولانه عمل نموده و به بدتر شدن اوضاع منطقه کمک نکنند.[۳۳]

ظریف همچنین در پاسخ به اظهارات اردوغان مبنی بر چندصدایی در ایران بیان کرد:

کسانی که با اشتباهات استراتژیک و سیاست‌های بلند پروازانه و خیالی خود، خسارات جبران‌ناپذیری ببار آورده‌اند، بهتر است با اتخاذ سیاست‌های مسئولانه از ظرفیت‌های موجود جهت ایجاد آرامش و همگرایی در منطقه استفاده نمایند.[۳۴]

 

گفتنی است در پی این اظهارت اردوغان، وزارت امور خارجه سفیر ترکیه در تهران را برای ابراز مراتب اعتراض جمهوری اسلامی نسبت به این اظهارات فراخواند.

محمدجواد ظریف همچنین در مقاله‌ای که در اختیار روزنامه جمهوریت قرار داده بود، با انتقاد از موضع برخی کشورهای منطقه در حمایت از مخالفان مسلح و تروریست‌های خارجی در سوریه تأکید کرده است با یک ارتش اشغالگر نمی‌توان دموکراسی را در یک کشور برقرار کرد.[۳۵] البته گرچه ظریف به‌طور صریح در این نامه به هیچ کشوری اشاره نکرده است اما برخی تحلیل‌گران ترکیه را مورد خطاب وزیر امور خارجه دانسته‌اند.

نوبخت سخنگوی دولت نیز در واکنش به اظهارات اردوغان گفت:اظهارات رئیس‌جمهور ترکیه بحث‌برانگیز و نادرست است...این سؤال‌برانگیز است که مشاوران آقای اردوغان چه مشاوره‌ای به ایشان می‌دهند؟ ترکیه امروز هم با عراق درگیر است هم با روسیه و هم با سوریه و در این معضلات می‌خواهند ایران را هم اضافه کنند. این فرافکنی است که مشکلات آن‌ها را بیشتر می‌کند.[۳۶]

 

۲- تعاملات اقتصادی

از چند سال گذشته ایران و ترکیه در روابط اقتصادی خود، به افق مبادلاتی ۳۰ میلیارد دلاری می‌اندیشیدند.[۳۷] با گسترش درگیری‌ها در سوریه، به همراه درگیر شدن بیش‌ازپیش ترکیه در بحران سوریه، رسیدن به این حجم از مبادلات میان دو کشور با ابهامات فراوانی روبرو شد. گرچه ۹۰ درصد از صادرات ایران به ترکیه را نفت و گاز تشکیل می‌دهد، اما ترکیه توانسته است سهم قابل‌توجهی از بازار پوشاک و برخی مواد مصرفی را در ایران از آن خود کند و افزون بر این موارد، سالانه ترکیه درآمدی میلیاردی از سفرهای توریستی اتباع ایرانی به کشور خود کسب می‌کند. با روی کار آمدن دولت یازدهم و در راستای تنش‌زدایی و ترمیم روابط با کشورهای منطقه، بار دیگر طرح افزایش حجم مبادلات به ۳۰ میلیارد دلار موردتوجه قرار گرفت.

روحانی پس از دریافت استوارنامه سفیر جدید ترکیه، رضا چاکان تکین، بیان داشت: ما رقم ۳۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ را به‌عنوان چشم‌انداز روابط تجاری مشخص کرده‌ایم.[۳۸]

روحانی همچنین در دیدار با رئیس مجلس ترکیه با اشاره به هدف‌گذاری افزایش حجم تبادلات اقتصادی و تجاری دو کشور به رقم ۳۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵، تحقق این هدف را کاملاً در دسترس و امکان‌پذیر توصیف کرد و اظهار داشت:

استفاده از پول ملی در مبادلات دوجانبه که در حال حاضر در تعاملات ایران با برخی دیگر از کشورهای همسایه در جریان است، می‌تواند به جهش در سطح و حجم روابط تجاری و اقتصادی تهران و آنکارا کمک کند.[۳۹]

 

روحانی همچنین در دیدار با رجب طیب اردوغان بیان کرده بود:

 ایران و ترکیه می‌توانند مناسبات خود را در همه بخش‌های اقتصادی ازجمله ساخت نیروگاه و پالایشگاه و همکاری‌های صنعتی و نفت و گاز، توسعه دهند.[۴۰]

 

روحانی در ادامه دستیابی به اهداف طرح دولت در دیدار دیگری که با رجب طیب اردوغان در نیویورک داشت، بار دیگر بر این طرح دولت تأکید کرده و رسیدن سطح مبادلات ایران و ترکیه به ۳۰ میلیارد دلار را حق دو ملت همسایه و دوست دانست و خاطرنشان کرد:

 ایران از حضور سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی ترکیه در پروژه‌های خود استقبال می‌کند و بر توافق ایران و ترکیه برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی ترکیه در بخش‌های مختلف انرژی و حمل‌ونقل و صنعت ایران پایبند هستیم.[۴۱]

 

اسحاق جهانگیری، معاون اول رئیس‌جمهور نیز در دیدار با جمیل چیچک، رئیس مجلس ترکیه، در مورد روابط اقتصادی دو کشور اظهار داشت:

ایران و ترکیه می‌توانند در تمامی زمینه‌های اقتصادی همچون نفت، گاز، برق و سرمایه‌گذاری مشترک در بخش‌های مختلف، روابط اقتصادی خود را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهند. انتقال گاز ایران به اروپا از طریق ترکیه زمینه افزایش همکاری دو کشور را فراهم می‌کند.

 

معاون اول رئیس‌جمهور همچنین با تأکید بر لزوم توسعه همکاری‌های بانکی میان دو کشور گفت:

این امر می‌تواند موجب تسهیل نقل و انتقالات ارزی و گسترش همکاری‌های اقتصادی ایران و ترکیه شود.[۴۲]

 

جهانگیری همچنین در نشست مشترک هیئت‌های عالی‌رتبه ایران و ترکیه با اشاره به توافق ایران با کشورهای ۱+۵ با بیان این نکته که با اجرایی شدن این توافق زمینه‌های گسترش مناسبات دو کشور فراهم شده است، بر لزوم تلاش دو کشور برای تحقق هدف‌گذاری تعیین‌شده یعنی رسیدن به سی میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ تأکید کرد.[۴۳]

ازجمله راهبردهای مهم دولت در روابط اقتصادی با ترکیه، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی در این روابط است. دولت به دنبال جذب سرمایه‌گذاری خارجی در برخی پروژه‌ها بوده و از طرفی با توجه به بازار پرسود و پررونق ترکیه، بخش خصوصی ایران نیز خواهان سرمایه‌گذاری در این کشور است که دولت به دنبال اتخاذ شیوه‌ای برای تسهیل این امر و رشد اقتصادی در رهگذر این روابط است.

با توجه به این راهبرد، روحانی در نشست مشترک اعضای اتاق بازرگانی ترکیه و فعالان اقتصادی و اعضای اتاق بازرگانی ایران تأکید کرد:

روابط بانکی و حمل‌ونقل و زمینه‌سازی برای حضور سرمایه‌های ترکیه در ایران و سرمایه‌های ایران در ترکیه می‌توانند به‌عنوان مبانی و زمینه‌هایی برای توسعه روابط دو کشور باشند.[۴۴]

 

رئیس‌جمهور در دیداری که با جمعی از تجار و بازرگانان ترکیه داشت نیز بار دیگر بر این راهبرد دولت صحه گذاشته و اذعان کرد:

ما هیچ‌گونه تضاد منافع، جهت توسعه دو کشور در این منطقه نه داریم و نه می‌بینیم. بی‌شک تجار، کارآفرینان و صاحبان صنایع در ایران و ترکیه، ستون‌های اصلی روابط اقتصادی دو کشور خواهند بود. ما حمایت‌های دولت و ملت ترکیه نسبت به ایران را در مسیر راه در سال‌های گذشته و امروز، هرگز فراموش نخواهیم کرد. شعار این دولت استقبال از سرمایه و سرمایه‌گذاران است، چه ایرانی و چه غیر ایرانی و به‌ویژه ترک.[۴۵]

 

روحانی همچنین در راستای تعمیق روابط اقتصادی با ترکیه در نشست مشترک هیئت‌های عالی‌رتبه ایران و ترکیه با اشاره به اهمیت روابط اقتصادی دو کشور بیان داشت:

فعالان اقتصادی خصوصی دو کشور باید روابط نزدیک‌تری با یکدیگر برقرار کنند، چراکه بستر مناسبی برای فعالیت مشترک بخش خصوصی ایران و ترکیه وجود دارد. اگر ایران و ترکیه خطوط آهن خود را به یکدیگر متصل کنند دریای سیاه و دریای مدیترانه به آب‌های آزاد جنوب ایران و از سوی دیگر به شرق و کشورهای تاجیکستان، قرقیزستان و نهایتاً چین متصل خواهد شد که این بستر بسیار مناسبی برای ارتقای ظرفیت‌های حمل‌ونقلی منطقه خواهد بود.[۴۶]

 

البته روحانی بر اهمیت ایجاد مسیرهای مواصلاتی تأکید ویژه‌ای داشته تا جایی که نهاوندیان، رئیس دفتر رئیس‌جمهور، در دیدار با سفیر سابق ترکیه در تهران، حاکان تکین، بیان کرده بود:

آقای دکتر روحانی به‌طور ویژه توسعه مسیرهای مواصلاتی بین دو کشور در حوزه خط آهن و جاده‌ای را مورد تأکید قرار می‌دهد.[۴۷]

۳- تعاملات فرهنگی

قرابت و نزدیکی تاریخی دو کشور ایران و ترکیه موجب شکل‌گیری برخی اشتراکات تاریخی بین مردم دو کشور شده است. وجود اشتراک زبانی در اقوام ایرانی در منطقه شمال غرب و مردم ترکیه، بر نزدیکی دو ملت تأثیر بسزایی داشته است. از طرف دیگر دین مشترک نیز از دیگر وجوه اشتراک بین ایران و ترکیه است. گرچه نوع برداشت از دین در دو کشور متفاوت است اما روی کار آمدن اسلام‌گرایان در سال ۲۰۱۱ و پیروزی حزب عدالت و توسعه، بر اهمیت این فصل مشترک افزود. از طرف دیگر، ترکیه و شهرهای این کشور، به یکی از اصلی‌ترین مقصدهای توریسم اتباع ایرانی تبدیل شده است و سالانه تعداد زیادی از شهروندان ایران، به شهرهای ترکیه سفر می‌کنند. این آمار در چند سال گذشته همواره بیش از ۱ میلیون بازدیدکننده بوده و بنا بر آمار در سال ۲۰۱۵ به ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر رسیده است.[۴۸]

دولت یازدهم همواره بر اشتراکات فرهنگی به‌عنوان فصلی برای ایجاد همگرایی بیشتر با همسایه شمال غربی تأکید داشته است. در همین راستا حسن روحانی در دیدار با عبدالله گل در حاشیه نشست عمومی سازمان ملل متحد بیان داشت:

ایران و ترکیه با سابقه طولانی فرهنگی و تاریخی، منافع مشترک فراوانی دارند و باید از این سوابق در جهت توسعه روابط استفاده شود. ترکیه کشور دوست، برادر و همسایه جمهوری اسلامی ایران است.[۴۹]

 

روحانی همچنین در دیدار با اردوغان با اشاره به این اشتراکات بیان کرد:

جاذبه‌های معنوی دو کشور زمینه‌های بسیار خوبی برای توسعه همکاری‌ها است.[۵۰]

 

وی همچنین خواستار تقویت و توسعه همکاری‌های دو کشور در حوزه دانشگاهی، ارتباط میان دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی شد.[۵۱]

روحانی همچنین در گفتگوی تلفنی با رجب طیب اردوغان، مناسبات ایران و ترکیه را با ریشه‌های تاریخی دانست.[۵۲]

روحانی در نشست مشترک اعضای اتاق بازرگانی ترکیه و فعالان اقتصادی و اعضای اتاق بازرگانی ایران نیز تأکید کرد:

ایران و ترکیه دو ملت بزرگ و با فرهنگ و تمدن دیرین مشابه و تاریخ مشترک در منطقه‌ای حساس هستند که قرن‌ها روابط صلح‌آمیز دوستانه و برادرانه بین آن‌ها حاکم است. ریشه‌های فرهنگی ما دارای آبشخور مشترک است و این سرمایه بزرگی برای توسعه در روابط دو کشور خواهد بود.[۵۳]

 

روحانی همچنین در سخنانی دیگر در جمع بازرگانان و صاحبان صنایع بزرگ ترکیه اظهار داشت:

ریشه‌های فرهنگی مشترک، سرمایه بزرگی برای توسعه روابط تهران آنکارا است و این دو کشور هیچ‌گونه تضاد منافعی در توسعه ندارند.[۵۴]

جمع‌بندی

اقدام دولت برای توسعه روابط در عین حفظ سیاست‌های کلی نظام در منطقه، اقدامی درخور توجه و قابل‌تحسین است؛ اما با توجه به روندهای موجود در منطقه و برخی نکات در روابط موجود میان ایران و ترکیه، به نظر می‌رسد دولت می‌توانست به میزان مؤثرتری در برخی حوزه‌ها دست به اقدام بزند. در حوزه روابط سیاسی، با توجه به همسایگی ایران و ترکیه و از طرف دیگر، همراهی ایران باسیاست‌های روسیه در سوریه و شرکت در ائتلاف مبارزه با تروریسم در سوریه و همکاری با روسیه، به نظر می‌رسد دولت می‌توانست در جریان بروز تنش میان آنکارا-مسکو، نقش مؤثرتر و سازنده‌ای را ایفا کند؛ اما تنها تلاش دولت در این راستا را می‌توان به پیام ظریف برای مولود چاوش اوغلو اشاره کرد که در آن محمدجواد ظریف بیان کرده بود: اطمینان دارم با درایت و تدبیر دو طرف مشکلی که اخیراً بین دو همسایه و دو کشور دوست ما در منطقه بروز کرده حل‌شده و همه ما به‌اتفاق یکدیگر بتوانیم با معضل اصلی منطقه و جهان که تروریسم است مبارزه کنیم.[۵۵] با توجه به اهمیت موضوع و نوع رابطه ایران با دو طرف درگیری، دولت می‌توانست با حرکت در راستای رفع تخاصم بین این دو کشور زمینه را برای همگرایی بیشتر در موضوع سوریه فراهم کند. نکته‌ی دیگری که باید در بحث روابط سیاسی به آن اشاره کرد این است که تاکنون مقامات ترکیه ازجمله اردوغان اظهاراتی بر ضد جمهوری اسلامی و اعمال ایران در سوریه و منطقه بیان داشته‌اند که نیازمند واکنش صریح‌تر و قاطعانه‌تری است. در موضوع روابط اقتصادی نیز، باید اشاره شود که همان‌طور که بیان شد، تاکنون بخش اعظمی از سهم دولت در مبادلات با ترکیه تنها صادرات مواد خام و به عبارتی خام فروشی به ترکیه بوده است و این در حالی است که ترکیه توانسته است باسیاست‌های اقتصادی خود بخش قابل‌توجهی از بازار ایران را از آن خود کندو در این مسیر بسیاری از تولیدکنندگان داخلی نیز دچار آسیب و ضرر شده و تولید ملی نیز با مشکل جدی مواجه شده است. بدیهی است نظارت دولت بر روابط اقتصادی و جلوگیری از قاچاق کالاهای مصرفی از ترکیه به داخل کشور می‌تواند نقش بازدارنده‌ای در ورشکستگی تولیدکنندگان داخلی داشته باشد. از سوی دیگر دولت هنوز عزمی جدی برای مشارکت در بازارهای ترکیه را از خود نشان نداده است و بخش خصوصی نیز برای این مهم نیازمند حمایت‌های جدی نهادهای دولتی است. در موضوع مبادلات فرهنگی نیز باید اشاره کرد که گرچه ترکیه توانسته است میزان زیادی از گردشگران ایرانی را جذب کند، دولت به این اندازه در جذب گردشگران ترکیه‌ای موفق نبوده است و با توجه به زمینه‌های مشترک فرهنگی و دینی میان دو کشور، دولت باید برنامه‌های بیشتری را برای جذب سرمایه از طریق صنعت توریسم طراحی و اجرا کند.



[۱] http://isna.ir/fa/news/92032716693/

[۲] https://www.foreignaffairs.com/articles/iran/2014-04-17/what-iran-really-wants

[۳] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=11515&pro=nobak

[۴] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=5309&pro=nobak

[۵] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=12492&pro=nobak

[۶] http://www.president.ir/fa/80926

[۷] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=5295&pro=nobak

[۸] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=2003&newsview=17221&pro=nobak

[۹] http://www.president.ir/fa/79833

[۱۰] http://www.president.ir/fa/78450

[۱۱] http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=383146

[۱۲] http://www.president.ir/fa/86093

[۱۳] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=5309&pro=nobak

[۱۴] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=5295&pro=nobak

[۱۵] http://www.president.ir/fa/88624

[۱۶] http://www.president.ir/fa/74409

[۱۷] http://www.president.ir/fa/74409

[۱۸] http://www.president.ir/fa/80926

[۱۹] http://www.president.ir/fa/78363

[۲۰] http://www.president.ir/fa/78382

[۲۱] http://www.president.ir/fa/84296

[۲۲] http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=383146

[۲۳] http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=383146

[۲۴] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=11515&pro=nobak

[۲۵] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=12492&pro=nobak

[۲۶] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=12492&pro=nobak

[۲۷] http://www.president.ir/fa/82089

[۲۸] http://www.president.ir/fa/81144

[۲۹] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=2003&newsview=17224&pro=nobak

[۳۰] http://www.ana.ir/news/83690

[۳۱] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=2018&newsview=20435&pro=nobak

[۳۲] http://www.president.ir/fa/88624

[۳۳] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=2009&newsview=309202&pro=nobak

[۳۴] http://www.yjc.ir/fa/news/5164612/

[۳۵] http://www.asriran.com/fa/news/410853

[۳۶] http://www.mehrnews.com/news/2994464

[۳۷] http://www.entekhab.ir/fa/news/256911

[۳۸] http://www.president.ir/fa/82089

[۳۹] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=11515&pro=nobak

[۴۰] http://www.president.ir/fa/74409

[۴۱] http://www.president.ir/fa/81144

[۴۲] http://www.president.ir/fa/71496

[۴۳] http://www.president.ir/fa/74400

[۴۴] http://www.president.ir/fa/78446

[۴۵] http://www.president.ir/fa/80463

[۴۶] http://www.president.ir/fa/78363

[۴۷] http://www.president.ir/fa/84296

[۴۸] http://www.asriran.com/fa/news/446963

[۴۹] http://mfa.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=152&newsview=12492&pro=nobak

[۵۰] http://www.president.ir/fa/74409

[۵۱] http://www.president.ir/fa/74409

[۵۲] http://www.president.ir/fa/79833

[۵۳] http://www.president.ir/fa/78446

[۵۴] http://www.president.ir/fa/78450

[۵۵] http://www.irna.ir/fa/News/81855881/

دیدگاه خود را به ما بگویید.

لطفا معادله را به روز کنید

طراحی سایت
طراحی سایتقالب وردپرس