تاریخ انتشار :سه شنبه ۱۲ بهمن ۹۵.::. ساعت : ۹:۱۳ ب.ظ
print
فاقددیدگاه

ائتلاف اسلامی ضد تروریسم در روند الگوی تهاجمی عربستان

تشکیل ائتلاف اسلامی ضد تروریسم به رهبری عربستان را باید در روند شکل‌یابی الگوی رفتاری جدید سعودی در نظام منطقه‌ای درک کرد. نقشی که بنا دارد علاوه بر مهار و مدیریت آشوب منطقه‌ای، با شکلدهی به یک محور سنی، نقش ایران و متحدان آن را تضعیف و به بازیابی مجدد در راهبرد آمریکا منجر شود.

دریافت نسخه چاپی دریافت نسخه تلفن همراه

ائتلاف اسلامی ضد تروریسم در روند الگوی تهاجمی عربستان

اندیشکده راهبردی تبیین – تشکیل ائتلاف اسلامی ضد تروریسم با مشارکت اولیه ۳۴ کشور اسلامی، عربی و آفریقایی در یکسال اخیر را باید در روند شکل­یابی الگوی رفتار سیاست خارجی جدید عربستان سعودی در نظام منطقه‌ای درک کرد. اگرچه نگرانی‌ها و دغدغه‌های راهبردی در خصوص گسترش تروریسم در سطح منطقه، سعودی و دیگر دولت‌های مشارکت‌کننده در این ائتلاف را به سمت تأسیس یک مرکز کنترل و فرماندهی هدایت کرده، اما نباید از رویکرد زمامداران سیاسی و امنیتی عربستان به خصوص شخص «محمد بن سلمان» برای بسط سیادت عربستان در منطقه غافل بود؛ به خصوص که گسست‌هایی که در فرآیند استراتژی غرب آسیایی آمریکا به‌خصوص در بحران سوریه پیش آمد، عربستان را به سمت ابتکار عمل در این خصوص هدایت کرده، با این امید که این نقش در دوره ترامپ بتواند به بازیابی نقش عربستان در راهبرد آمریکا منجر شود. در این نوشتار، دلایل شکل­گیری این ائتلاف، فعالیت­های آن، چرایی عضویت عمان و فرماندهی راحیل شریف در روند تغییرات، تبیین شده است.

 

۱- چگونگی شکل‌گیری

دسامبر ۲۰۱۵ (آذر ۱۳۹۴) عربستان سعودی از شکل­گیری یک ائتلاف اسلامی با مشارکت ۳۴ کشور علیه تروریسم خبر داد. این دولت‌ها، طی بیانیه مشترکی اعلام کردند در راستای مفاد توافقنامه سازمان همکاری‌های اسلامی مبنی بر مبارزه با تمام اشکال و مظاهر تروریسم، از بین بردن اهداف و علل آن و عمل به وظیفه امت در مقابل شرارت‌های گرو­ه‌های تروریستی، تصمیم گرفته‌اند یک ائتلاف نظامی اسلامی به رهبری عربستان سعودی تشکیل دهند.

در این بیانیه که در جده عربستان سعودی قرائت شد، ضمن تاکید بر تحول برنامه و مکانیزم ضد تروریسم، از کشورها و سازمان‌های بین‌المللی خواسته شده برای مبارزه با پدیده تروریسم و به منظور برقراری صلح و امنیت بین‌المللی با این ائتلاف همکاری کنند. کشورهای عضو این ائتلاف عبارت‌اند از: «عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین، قطر، کویت، یمن، پاکستان، ترکیه، اردن، لبنان، فلسطین، مصر، لیبی، تونس، مراکش، مالزی، مالدیو، بنگلادش، بنین، چاد، توگو، جیبوتی، سنگال، سودان، سیرالئون، سومالی، گابن، گینه، کومور، ساحل عاج، مالی، موریتانی، نیجر و نیجریه.» براساس بیانیه مذکور ۱۰ کشور دیگر از جمله اندونزی موافقت خود را برای مشارکت در ائتلاف مذکور اعلام کرده‌اند. با این حال مقام‌های شماری از این کشورها که نام آنها در این فهرست قرار گرفته، از این امر ابراز شگفتی و بی‌اطلاعی کردند. در آخرین تحول نیز سلطان‌نشین عمان که تاکنون از پیوستن به چنین ائتلافی خودداری کرده بود، طی بیانیه‌ای اعلام کرد که به‌عنوان چهل و یکمین عضو به این ائتلاف پیوسته است.

 

اگرچه نگرانی‌ها و دغدغه‌های راهبردی در خصوص گسترش تروریسم در سطح منطقه، سعودی و دیگر دولت‌های مشارکت‌کننده در این ائتلاف را به سمت تأسیس یک مرکز کنترل و فرماندهی هدایت کرده، اما نباید از رویکرد زمامداران سیاسی و امنیتی عربستان به خصوص شخص «محمد بن سلمان» برای بسط سیادت عربستان در منطقه غافل بود.

 

۲- فعالیت‌ها

اولین نشست رؤسای ستاد ارتش­های کشورهای عضو ائتلاف در مارس ۲۰۱۶ در ریاض برگزار شد. در این نشست، ائتلاف فعالیت‌های خود را با تأسیس مرکز نظامی اسلامی رسماً آغاز کرد و در یکسال اخیر چند نشست هماهنگی را با حضور روسای ستادهای کُل صورت داده است. این هماهنگی با احداث دفاتر نمایندگی هر یک از اعضا در ریاض ایجاد شده که علاوه بر سفارت‌خانه‌ها از این طریق هم فعالیت­های لازم صورت و هماهنگی­ها بعمل می‌آید. یکی دیگر از فعالیت­های ائتلاف موضع‌گیری در خصوص مسائل منطقه به خصوص کانون­های بحران در عراق، سوریه، یمن، افغانستان، مصر و لیبی بوده است.

به عنوان مثال، حمایت ۳۴ کشور ائتلاف از تشکیل دولت کردی یکی از این موارد بوده است. در همین زمینه، انور عشقی مشاور پیشین پادشاه عربستان سعودی می‌گوید: «در حال حاضر ۳۴ دولت عضو ائتلاف نظامی اسلامی به رهبری عربستان سعودی خواهان تشکیل دولت مستقل کردی در غرب آسیا هستند و تشکیل چنین ساختاری در خاورمیانه یکی از اهداف عربستان و این دولت­ها است.» همچنین سفر اشتون کارتر به ریاض در مارس ۲۰۱۵ در راستای هماهنگی‌های بیشتر با این ائتلاف صورت گرفت. کارتر تاکید کرد که تشکیل ائتلاف در راستای خواست آمریکا جهت دادن نقشی پررنگ‌تر و تاثیرگذارتر به اهل سنت منطقه در پرونده مبارزه با تروریسم است.

 

۳- دلایل شکل­گیری ائتلاف

در خصوص دلایل اصلی شکل­گیری این ائتلاف از سوی عربستان می‌توان به ۳ مورد اشاره کرد:

۱-۳ ایفای نقش جدید از سوی عربستان در منطقه

متغیرهایی که در سطح محیطی و همچنین ادراکی پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به رفتار سیاست خارجی عربستان شکل داده است، موجب شده تا سعودی از یک بازیگر حافظ وضع موجود به کنشگری مداخله‌گر برای مهار و مدیریت بحران‌های حادث شده بر خود تبدیل شود. در واقع عربستان سعودی در راستای این نقش خود، به سمت یارگیری‌های سیاسی و نظامی از بازیگران منطقه‌ای دور و نزدیک متوسل شده که در قالب ائتلاف نظامی اسلامی بنا دارد، ضمن مدیریت آشوب منطقه‌ای که عربستان را نیز هدف خود قرار داده، به سمت مهار قدرت­های منطقه‌ای چون ایران نیز حرکت کند.

در این راستا تشکیل محور سنی هدف مهمی است که عربستان تلاش دارد تا نقش ایران و متحدان آن در خط مقاومت را مهار و تضعیف کند. در بیانیه تأسیس ائتلاف نیز اعلام شده که این ائتلاف با تمام گروه‌هایی که در فهرست تروریسم قرار دارند، مبارزه خواهد کرد و «حزب­‌الله» لبنان از جمله گروه­هایی است که در فهرست تروریسم عربستان سعودی قرار دارد و بالطبع یکی از طرف‌های مورد حمله خواهد بود.

از سوی دیگر، ایفای چنین نقشی از سوی عربستان موجب می‌شود تا سعودی با شکل­دهی به این ائتلاف خود را از حامی تروریسم تبرئه کند و در عوض نقش خود را در قالب  بازیگر کنترل‌کننده تروریسم نمایان سازد که این نقش می‌تواند به بازیابی نقش عربستان در روند راهبرد آمریکا در منطقه غرب آسیا نیز منجر شود.

 

در این راستا تشکیل محور سنی هدف مهمی است که عربستان تلاش دارد تا نقش ایران و متحدان آن در خط مقاومت را مهار و تضعیف کند. در بیانیه تأسیس ائتلاف نیز اعلام شده که این ائتلاف با تمام گروه‌هایی که در فهرست تروریسم قرار دارند، مبارزه خواهد کرد و «حزب¬‌الله» لبنان از جمله گروه¬هایی است که در فهرست تروریسم عربستان سعودی قرار دارد و بالطبع یکی از طرف‌های مورد حمله خواهد بود. از سوی دیگر، ایفای چنین نقشی از سوی عربستان موجب می‌شود تا سعودی با شکلدهی به این ائتلاف خود را از حامی تروریسم تبرئه کند و در عوض نقش خود را در قالب بازیگر کنترل‌کننده تروریسم نمایان سازد که این نقش می‌تواند به بازیابی نقش عربستان در روند راهبرد آمریکا در منطقه غرب آسیا نیز منجر شود.

 

۲-۳ ضرورت هماهنگ کردن اقدامات پراکنده

با توجه به گسترده شدن تنش­ها و آشوب‌های منبعث از بحران‌های ­منطقه، سرایت این تنش­ها به داخل کشورهای اسلامی که در آن گروه‌های سلفی رادیکال دارای پایگاه و طرفدار هستند، نگرانی، دولت­های مذکور را به خود مشغول داشته است. این امر موجب شده تا هر کشوری به صورت انفرادی و گاه به شکل محدود دسته‌جمعی به سمت مدیریت و مهار تروریست‌ها حرکت کند که در بیشتر موارد هم منجر به ناکامی در کنترل آن‌ها ‌شده است. یکی از اهداف اصلی این ائتلاف فارغ از توان حقیقی و واقعی آن، متمرکز کردن این تلاش‌های پراکنده در قالب یک ائتلاف بوده است. در همین خصوص محمد بن سلمان، وزیر دفاع و جانشین ولیعهد عربستان که در کنفرانس خبری خود در ریاض همزمان با تشکیل این ائتلاف درباره اهداف آن سخن می­گفت، اظهار داشت: «امروز همه کشورهای اسلامی به صورت انفرادی در حال مبارزه با تروریسم هستند و هیچ هماهنگی میان آنان وجود ندارد، اما گروه‌های تروریستی از فرماندهی یکپارچه برخوردارند. هماهنگی تلاش‌ها میان کشورهای اسلامی بسیار مهم است و از طریق این اتاق عملیات مشترک می‌توان راه‌های مقابله با تروریسم را در نقاط مختلف کشورهای اسلامی تقویت کرد.»

۳-۳ نمایش قدرت در دربار آل سعود

با توجه به روحیه‌ای که محمد بن سلمان در دو سالی که از به قدرت رسیدن پدرش در عربستان از خود به نمایش گذاشته، نشان می‌دهد که صعود در دربار سعود که در جنگ پنهان قدرت متجلی شده است، از اصلی‌ترین اهداف بن سلمان برای محقّ جلوه دادن خود نسبت به رقیبش محمد بن نایف است. طرح چشم‌انداز ۲۰۳۰، مدیریت جنگ یمن و جولان قدرت در دربار نشان می‌دهد که ایفای یک نقش منطقه‌ای در قالب ائتلاف نظامی اسلامی نیز می‌تواند به افزایش قدرت محمد بن سلمان در میان شاهزادگان منجر شود. در همین زمینه مجتهد فعال سعودی معتقد است: «بن سلمان با اعلام تشکیل این ائتلاف، به آمریکا و غرب می‌گوید: اگر بن نایف در عربستان بر تروریسم پیروز شد، من در تمام جهان اسلام بر تروریسم پیروز خواهم شد.»

 

۴- چرایی پیوستن عمان

دلایل پیوستن سلطان‌نشین عمان را- که یکسال پس از تشکیل ائتلاف صورت گرفت- باید در چهار متغیر زیر جستجو کرد:

۱-۴ بهبود روابط با عربستان

ناظران معتقدند که پیوستن عمان در راستای بهبود روابط با عربستان صورت می­گیرد. پادشاه عربستان سعودی ماه‌ گذشته در طول سفر دوره‌ای به کشورهای حاشیه خلیج فارس به کشور عمان سفر نکرد. کارشناسان این موضوع را به‌عنوان یک اقدام اعتراض‌آمیز از سوی عربستان سعودی نسبت به مواضع سیاسی عمان برشمردند. بلافاصله با پیوستن عمان به ائتلاف، منابع خبری از سفر محمد بن سلمان به عمان در هفته‌های آینده خبر داده و تأکید کردند زمینه‌سازی برای سفر آتی ملک سلمان به عمان نیز از دیگر اهداف این سفر خواهد بود.(۱)

 

به نظر می‌رسد که پیوستن عمان به ائتلاف عربستان اگرچه می¬تواند منجر به نزدیکی دو کشور به یکدیگر شود، اما همچنان نگاه عمان به تحولات پیرامونی مبتنی بر سیاست توازن و تعادل است؛ به‌خصوص که ایفای نقش در مبارزه با تروریسم منافاتی با بنیادهای سیاست خارجی عمان ندارد و در چارچوب منافعی که برای این کشور دارد قابل ارزیابی است.

 

۲-۴ فشار حلقه نزدیک به عربستان

دلیل دیگری که برای این اقدام عمان بیان شده است، به فشار حلقه نزدیک به عربستان و معتقد به ایفای نقش جدید و فعال‌تر از سوی عمان برمی‌گردد. به خصوص با بیماری حاد سلطان قابوس، تحلیلگران معتقدند که زمزمه‌ها برای تغییر در برخی رفتارهای منطقه‌ای عمان فراهم شده است.

۳-۴ توصیه انگلیس

ارتباطات نزدیک عمان با انگلیس که همواره از سوی دو کشور مورد تاکید قرار گرفته و مجددا در سفر منطقه‌ای «ترزا می» نخست‌وزیر بریتانیا به منطقه خلیج فارس مورد تاکید قرار گرفت، باعث شده تا انگلیسی­ها در این سفر بر مقامات مسقط فشار آورده و آنها را متمایل به همراهی در ائتلاف نظامی اسلامی کنند.

۴-۴ تداوم سیاست توازن

اما به نظر می‌رسد که پیوستن عمان به ائتلاف عربستان اگرچه می­تواند منجر به نزدیکی دو کشور به یکدیگر شود، اما همچنان نگاه عمان به تحولات پیرامونی مبتنی بر سیاست توازن و تعادل است؛ به‌خصوص که ایفای نقش در مبارزه با تروریسم منافاتی با بنیادهای سیاست خارجی عمان ندارد و در چارچوب منافعی که برای این کشور دارد قابل ارزیابی است. بنابراین نمی‌توان این اقدام مسقط را تجدیدنظر در سیاست سنتی آن به خصوص در قبال ایران دانست.

 

۵- نقش‌آفرینی پاکستان و فرماندهی راحیل شریف

ایفای نقش جدی از سوی پاکستان در ائتلاف نظامی اسلامی، نقش بی‌بدیلی در موفقیت این ائتلاف برای عربستان سعودی دارد. به همین خاطر است که سعودی­ها به انحای مختلف درصدد هستند تا مقامات اسلام‌آباد را متقاعد به پذیرش نقش جدی‌تر و اجرایی‌تر در این ائتلاف کنند. از آنجا که در این ائتلاف، تنها سه کشور پاکستان، مصر و ترکیه از مؤلفه‌های قدرت منطقه‌ای و نیرو و توان نظامی و سیاسی بهره‌مند هستند، در نتیجه ایفای نقش جدی آن‌ها می‌تواند در موفقیت ائتلاف نقش اساسی بازی کند. به خصوص با توجه به روابط بسیار خوب ریاض و اسلام‌آباد، مقامات سعودی در تلاش بوده و هستند تا از این رهگذر پاکستان را متقاعد به برعهده گرفتن نقش جدی کنند.

 

در این میان باید به عواملی چون همکاری‌های سیاسی و اقتصادی پاکستان با ایران نیز اشاره کرد که در احتیاط مقامات اسلام‌آباد تأثیر داشته است. همچنین از دید پاکستان این ائتلاف بیشتر از آن که اسلامی باشد، داعیه فرقه‌ای دارد، به خصوص که پاکستان اعتقاد دارد، ایران و عراق نیز باید به این ائتلاف بپیوندند.

 

نقشی که در تهاجم نظامی علیه یمن نیز از مقامات اسلام‌آباد انتظار می‌رفت که با دست رد آن‌ها مصادف شد. در این میان سعودی‌ها مجدداً به تلاش‌های خود ادامه داده و راحیل شریف ژنرال بازنشسته پاکستانی را به رهبری ارتش ائتلاف نظامی گماردند، سیاستی که بنا دارد اسلام‌آباد را با وعده‌های این‌چنینی به خصوص کمک­های اقتصادی متقاعد به مشارکت عملیاتی‌تر کند.(۲)

 اما در این میان باید به عواملی چون همکاری‌های سیاسی و اقتصادی پاکستان با ایران نیز اشاره کرد که در احتیاط مقامات اسلام‌آباد تأثیر داشته است. همچنین از دید پاکستان این ائتلاف بیشتر از آن که اسلامی باشد، داعیه فرقه­ای دارد، به خصوص که پاکستان اعتقاد دارد، ایران و عراق نیز باید به این ائتلاف بپیوندند. در نتیجه مقامات پاکستان حتی بعد از پذیرش نقش فرماندهی نظامی از سوی راحیل شریف، دارای ملاحظات جدی در این خصوص هستند که قطعاً در ماه‌های پیشِ رو تأثیر خود را بروز خواهد داد.

 

جمع‌بندی

ائتلاف نظامی اسلامی به رهبری عربستان سعودی فاقد حداقل بایسته‌های ائتلاف هاست که باعث می‌شود تا این ائتلاف نتواند بر هدف اصلی خود یعنی مبارزه با تروریسم فائق آید. بنابراین از حد هماهنگی اطلاعاتی و سیاسی در چارچوب رهبری آمریکا فراتر نخواهد رفت. در واقعیت امر، این ائتلاف با چندین مسئله مهم و حیاتی دست به گریبان است که از میان آن‌ها می­توان به عدم مشخص کردن هدف قابل سنجش، عدم تعریف دقیق هم‌پیمان و دشمن، عدم تعریف واکنش احتمالی و غیراحتمالی، اشاره کرد. همچنین در موضوعاتی چون مشخص کردن دستور کار، استخدام و استقرار نیروهای مشترک، هماهنگی نظامی، آیین‌نامه اداری و تشکیلات سازمانی نیز دچار ضعف­های جدی است. در بین خود اعضای مشارکت‌کننده نیز پرسش­های اساسی خودنمایی می‌کند: وجود کشورهای فقیری چون گابون، بنین، نیجر، سودان، سومالی، گینه و بیشتر کشورهای آفریقایی تا چه حد می­تواند در مبارزه با تروریسم موثر باشد، خود قابل تأمل است.

از سوی دیگر سهم و میزان نقش بازیگرانی چون ترکیه، مالزی و پاکستان که دارای روابط خوب با ایران هستند نیز مشخص نیست. حمایت‌های برخی اعضای این ائتلاف همچون عربستان، قطر و امارات از تروریسم خود مهمترین پرسشی است که در عدم موفقیت این ائتلاف نقش اصلی را ایفا می‌کند. فقدان حضور عراق و سوریه به عنوان دو کشور درگیر بحران نیز از دیگر طنزهای این ائتلاف است که موفقیت آن را با تردیدهای فراوان روبرو کرده است.

 


منابع:

۱-برای مطالعه بیشتر ر.ک: محمد گلی «تأملی بر تغییر رفتارهای اخیر عمان در منطقه»، منتشر شده در اندیشکده راهبردی تبیین، ۱۵ دی ۹۵، بازیابی در پیوند زیر:

http://tabyincenter.ir/16065

۲-برای مطالعه بیشتر ر.ک: «عربستان در سالی که گذشت» منتشر شده در اندیشکده راهبردی تبیین، ۲۶ اسفند ۹۴، بازیابی در پیوند زیر:

http://tabyincenter.ir/11182

برچسب ها: ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

دیدگاه خود را به ما بگویید.

لطفا معادله را به روز کنید