تاریخ انتشار :پنج شنبه ۱۴ بهمن ۹۵.::. ساعت : ۱۰:۵۷ ق.ظ
print
فاقددیدگاه

الزامات ژئوپلیتیکی ایران در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر

مهم ترین الزامات ژئوپولیتیک ایران در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر را پارامترهای موقعیت جغرافیایی و جایگاه اقتصادی؛ اهمیت ترانزیتی، سیاسی– نظامی؛ رقابت قدرتی(ژئوپلیتیک)؛ ارزش روانشناختی دریای خزر و حضور قدرت های سیاسی – اقتصادی فرامنطقه ای تعیین می کند.

دریافت نسخه چاپی دریافت نسخه تلفن همراه

5f505 view of the caspian sea iikss 400x200 - الزامات ژئوپلیتیکی ایران در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر

اندیشکده راهبردی تبیینتدوین رژیم حقوقی دریای خزر یکی از موضوعات مهمی است که اهمیت آن به تدریج نمایان می­شود. شناخت و حفظ منافع ایران در جریان تدوین رژیم حقوقی این دریا – ایران طرفدار رژیم مشاع در خزر دارد و در غیر آن خواستار تقسیم عادلانه بر اساس سهم ۲۰ درصد است(پورشیخیان، ۱۳۹۰: ۲۷)- رابطه مستقیمی با شناخت الزامات ژئوپلیتیکی ایران در منطقه­ی خزر دارد، لذا بررسی و مطالعه این الزامات از ضرورت و اهمیت برخوردار است. بدیهی است الزامات ژئوپلیتیک کلیتی است که شناخت دقیق آن نیازمند توجه و کنکاش در جزئیات تشکیل دهنده است، از این رو در ادامه بر مبنای ژئوپلیتیک سعی خواهد شد با پرداختن به مهمترین جزئیات، زمینه­ای برای شناخت منافع ایران و الزمات ژئوپلیتیک در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر فراهم شود.

 

الف) موقعیت جغرافیایی دریای خزر؛ دریاچه خزر که برگرفته از قوم کاسپی واقع در غرب قفقاز است، با طول ۱۲۰۰ کیلومتر از شمال و عرض متوسط ۳۰۰ کیلومتر، بزرگترین دریاچه شور شرق قفقاز است(Adeebfarm2001:32). این دریاچه به طور مستقیم به دریا راه ندارد، بلکه از طریق کانال ولگا ــ دن به دریای سیاه مرتبط می‌شود و از این طریق، خط کشتی‌رانی بین دریای خزر و دریای سیاه برقرار است. در گذشته اتحاد شوروی کنترل بیشتر قسمتهای خاکی محدوده­ی دریا و بیشترین منابع آن از جمله نفت باکو را در دست داشت و در مقابل ایران بیشترین حوزه­ی آبی قسمت جنوبی خزر را در اختیار داشت، اما این وضعیت با فروپاشی شوروی تغییرات ماهوی به خود گرفت، به گونه­ای که دورنمای سیاسی آن در قرن اخیر به کلی دگرگون شده است. امروزه این منطقه را به طور مشخص می­توان به چهار حوزه ژئوپلیتیکی مرتبط دانست که عبارت­اند از:

• حوزه آسیای مرکزی در شرق

• حوزه قفقاز در غرب

• حوزه ایران در جنوب

• حوزه روسیه و اسلاو در شمال

حوزه‌های چهارگانه مزبور بر حوزه دریای خزر تاثیر گذاشته و هویت ژئوپلیتیک آن را شکل می­دهند(حافظ­نیا،۱۳۷۸: ۴۴).

 

ب) جایگاه اقتصادی؛ مهمترین مؤلفه ژئوپلیتیکی منطقه خزر اهمیت ژئواکونومیک آن است که بیش از هر چیز به ذخایر انرژی آن باز می­گردد(حسن­خانی و کریمی­پور،۱۳۹۲: ۲۵). منطقه دریای خزر بعد از منطقۀ خلیج فارس و سیبری، سومین منبع انرژی جهان است(اطاعت و نصرتی،۱۳۸۸: ۵) و حتی به آن لقب کویت داده­اندKemp, 1997, p.3)). طبق آمار و ارقام موجود در خصوص انرژی دریای خزر، وجود منابع انرژی که برای حوزه دریای خزر تخمین زده شده است، متفاوت به نظر می رسد. با این وجود، بر اساس آمارها ذخایر نفت اثبات شده در این حوزه بین۲۰۳ الی۲۳۵ میلیارد بشکه تخمین زده شده است که از این میزان، قزاقستان در آسیای مرکزی با ۱۳۲۲ میلیارد بشکه بیشترین ذخایر نفت را در اختیار دارد و بعد از آن ترکمنستان به عنوان ضلع دیگر صاحب انرژی آسیای مرکزی با ۷/۳۹، آذربایجان در منطقه قفقاز با ۳۹، ایران ۱۵، روسیه ۳/۷۷ و ازبکستان ۵۹/۲ میلیارد بشکه ذخایر نفت منطقه دریای خزر را در اختیار دارند. این منطقه از حجم و ذخایر اثبات شده گاز نیز برخوردار است و با توجه به برآورد مراکز اطلاعاتی انرژی به نظر می­رسد که حدود ۲۳۲ تریلیون فوت مکعب گاز احتمالی جهان در این منطقه قرار گرفته باشد. با این همه طبق گزارش مراکز اطلاعاتی انرژی، مجموعه گاز منطقه دریای خزر، کمتر از ۱۰ درصد گاز جهان است (http://donya-e-eqtesad.com/news/549472). به گزارش آژانس اطلاعات انرژی ایالات متحده با افزایش بهره­برداری گاز طبیعی از دریای خزر، در آینده نزدیک این منطقه کانون جدید گاز طبیعی خواهد شد(Energy Charter, 2013: 1). طبق برآوردهای به عمل آمده، منابع هیدروکربنی انرژی( نفت و گاز طبیعی) دست کم تا افق ۲۰۳۰ همچنان ستون اصلی مصرف جهانی انرژی را تشکیل خواهد داد(واعظی، ۱۳۸۶: ۲۰).

 

اما در مورد انرژی دریای خزر دو مقوله را باید مورد توجه قرار داد: اول استخراج منابع و دیگری انتقال انرژی. به واسطه عدم اتصال خزر به آبهای آزاد و محصور بودن کشورهای قزاقستان، آذربایجان و ترکمنستان در خشکی­ها باید راه­هایی برای انتقال این منابع انرژی به مصرف کنندگان در نظر گرفت(http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/3814/6942/83760).

 

ج) اهمیت ترانزیتی؛ بنابراین، باتوجه به مقوله فوق، بحث از جایگاه انرژی خزر با توجه به محاط بودن کشورهای حاشیه بدون توجه به مقوله ترانزیت آن ناکارآمد است. ارزش مقوله انتقال منابع هیدروکربنی بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به اوج خود رسید. کشورهای تازه تاسیس آسیای میانه و قفقاز به آب‌های آزاد راه ندارند، بنابراین بهترین راه برای انتقال ذخایر عظیم نفتی و گازی منطقه استفاده از خطوط لوله است. به این ترتیب منابع انرژی خزر باید از طریق لوله به بنادری که به آب‌های آزاد راه دارند انتقال یابد، در این بین اقدمات بازیگران برای تامین منافع خود از مسیرهایی مورد علاقه­شان شدت گرفت. بنابراین، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، نظم ژئوپلیتیک جدیدی در منطقه شکل گرفت که می توان گفت ایران در مرکز آن قرار داشت. دسترسی نداشتن کشورهای حوزۀ شمال به آب‌های آزاد و نیاز مبرم آنها به کانون مواصلاتی سهل‌الوصول برای واردات کالا و انتقال نفت و گاز به بازارهای جهانی بیش از پیش ایران را در مرکز نظم ژئوپلیتیک منطقه‌ای در حال ظهور قرار داد. جمهوری اسلامی ایران به دو روش زیر می­تواند از پتانسیل خود در این زمینه استفاده کند: یکی روش معاوضه یا سواپ و دیگری روش انتقال مستقیم.

 

الف) روش انتقال مستقیم: در این روش خط لوله ایجاد می‌شود و نفت کشورهای حاشیۀ خزر را به منطقۀ خلیج فارس منتقل می‌کند.

 

ب) سواپ نفت خزر: سوآپ یا همان معاوضه نفت است که ایران در شمال نفت را دریافت و به مصرف داخلی خود می­رساند و در خلیج فارس به همان میزان دریافتی و برآورد ارزش، نفت خام را تحویل کشورهای طرف معامله خواهد داد، این طرح با علاقه‌مندی و استقبال قزاق‌ها و ترکمنستان مواجه شد(مجتهدزاده،۱۳۷۴: ۸-۱۵). اما مسئله اصلی در این زمینه به مخالفت قدرتهای فرامنطقه­ای غرب  و در صدر آن امریکا بر می­گردد.

 

د) سیاسی نظامی؛ مسئله دیگر به بعد نظامی و اهداف سیاسی پشت آن اشاره دارد. ارزش نظامی دریای خزر همواره مطرح بوده است، اما شوروی آن را منحصر به خود دانسته و ایران را از آن محروم کرده است (تلاش­های روسیه در این خصوص در معاهدات گلستان ۱۹۱۳ و ترکمنچای۱۹۲۸ و… پر واضح است)، اما با فروپاشی شوروی، اختلاف بر سر منابع دریا موجب تنش در روابط میان کشورهای ساحلی و گسترش رقابت­های امنیتی – راهبردی میان آنها شد. چنین بستری زمینه را برای گرایش­های نظامی تقویت کرد. این رقابت­ها به گونه­ای بود که با بالا گرفتن بهای نفت در سال ۲۰۰۵، بین سالهای ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ دولتهای دریای خزر مرحله تازه از تاریخ نظامی را به خود دیدند که بودجه نظامی­شان به بیش از ۵۰ درصد افزایش یافت (Laruelle and Peyrouse, 2009: 17). این افزایش بودجه نظامی در واقع به معنای تلاش کشورهای حاشیه خزر برای ساخت و تقویت نیروی دریای خود بود. نتیجه این مسابقه تسلیحاتی دور شدن و به نتیجه نرسیدن گفتگوهای مرتبط با رژیم حقوقی و دعاوی مالکیت بر منابع دریایی می­باشد(کریمی­پور،۱۳۸۸: ۲۱۸).

 

ایران نیز که تا قبل از فروپاشی شوروی به دلیل پیمانهای تهران و مسکو، نمی­توانست در خزر پایگاه نظامی داشته باشد؛ اما بعد از سال ۱۹۹۰، قدرت و ساختار نیروی دریایی خزر ایران به تدریج گسترش یافت و بر مبنای آن، ایران ۳۸ کشتی وارد دریای خزر نمود تا توان نظامی خود را افزایش دهد، تلاش­هایی که با تهدیدات غرب بیشتر هم شد( J. Main, 2005: 9) با این وجود، موضع ایران همواره بر غیرنظامی کردن دریای خزر و استفاده از آن به عنوان پل دوستی و همکاری بین دولتهای ساحلی بوده است (باوند،۱۳۸۶: ۱۲).

 

ه) رقابت قدرتی(ژئوپلیتیک)؛ برژینسکی، منطقه اوراسیا و در سطحی پایین­تر خزر را همچون صفحه شطرنجی در نظر می­گیردکه بازی بزرگی در آن جریان دارد (Atai, 2012: 133-134) منابع هیدروکربنی خزر و موقعیت راهبردی آن، علاوه بر روسیه و ایران بعنوان دو قدرت برجسته منطقه، آمریکا و اتحادیه اروپا (بعنوان بازیگران خارج منطقه) را نیز وادار به ورود به معادلات این حوزه کرده است. این مساله موجب شکل گیری رقابت و گاه کشمکش بین هر یک از قدرت های دخیل در حوزه خزر شده است. بنابراین، هر یک از قدرتها بسته به قدرتشان در این فرآیند نقشی مؤثر دارند. این مسئله صف­بندی­هایی را در بین کشورهای درگیر در خزر بر سر مسائل راهبردی انرژی دریای خزر به وجود آورده که به شکل ضمنی به ایجاد موازنه بین آنها منجر شده است. به گونه­ای که از درون آن دو جبهه صف­آرایی کرده­اند؛ در یک سو کشورهای روسیه، ایران و تا حدی چین و در طرف دیگر امریکا، اتحادیه اروپا. در این پیوند تهران همچون بازیگری کلیدی در منطقه علاقمند است تا با گسترش نفوذ خود در شمال از جمله در خزر- هم قدرت ملی خود را افزایش دهد و هم مانع از بهره برداری واشنگتن که در صدد است تا ایران را محاصره کند گردد. اما حضور تهران با مسکو در صف­آرایی رقابت قدرتی به معنای پیوند استراتژیک بین دو کشور نیست، هرچند تهران تلاش داشت تا با ابتکاراتی نظیر اِکو، میانجی­گری در بحران­های داخلی برخی از کشورها در مناطق یاد شده، تلاش برای عبور خطوط انتقال انرژی مناطق یاد شده از خاک خود و … جایگاه بین­المللی خود را ارتقاء دهد، اما روسیه مانع از تحقق یافتن اهداف ایران شد. از جمله «در اکتبر ۱۹۹۳ یک کنفرانس بین­الدولی با شرکت روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان برای ایجاد جبهه­ای علیه ایران بر پا شد(مجتهد زاده،۱۳۷۹: ۱۰).

 

و) روانشناختی؛ پارامتر بسیار مهم دیگر به حوزه روانشناختی و ارزش آن بر می­گردد. ایران در اقلیمی واقع شده که میزان نزولات جوی اندکی را بویژه در فلات مرکزی تجریه می­کند، تغییرات اقلیمی بدون شک پیامدهای منفی بیشتری را در دهه­های آتی بر کشور جای خواهد گذاشت. از این منظر، خزر یک مخزن مثبت روانشناختی برای کشور و بویژه ساکنان فلات مرکزی برای تنگناهای آینده است.

 

ز) حضور قدرتهای سیاسی اقتصادی فرامنطقه­ای؛ حادثه ۱۱ سپتامبر باعث شد قدرت های بزرگ علاوه بر خلیج فارس به سایر منابع انرژی در مناطق دیگر نیز رجوع کنند.  (موسوی:۱۳۸۴). در واقع از این تاریخ به بعد ترکیب رقابت­های ژئوپلیتیک و رقابتهای نفتی و اقتصادی شرایط ویژه­ای را در این منطقه(کشورهای حاشیه خزر) بوجود آورده و حضور نیروهای نظامی ایالات متحده و تاسیس پایگاه نظامی در سرزمین­هایی که حیاط خلوت روسیه به حساب می­آید موجبات تحولات سیاسی و امنیتی جدیدی را مهیا ساخته است که اگر مورد توجه و نظارت قرار نگیرد می­تواند نوع جدیدی تهدیدات را علیه امنیت ملی کشور ایران بوجود آورد.  بدین ترتیب دریای خزر از لحاظ ژئوپلیتیک، نقش خاصی را برای رقابت قدرت­های بزرگ ایفا می­کند، که از مهمترین پیامدهای آن میلیتاریزه شدن و در گام بعدی ایجاد موانع بر سر راه دستیابی به یک رژیم حقوقی فراگیر در حوزه خزر بوده است. به عبارت دیگر، استراتژی آمریکا و اتحادیه اروپا به عنوان شرکای استراتژیک در بهره­برداری از ژئوپلیتیک خزر علیه ایران و روسیه از اهمیت اساسی برخوردار شد. بدیهی است که آمریکا و اروپا در جهت اهداف راهبردی خود به دنبال اثرگذاری بر مناسبات قدرت در حوزه خزر هستند، از آنجا که ایران به لحاظ استراتژیک تهدیدی برای منافع غرب محسوب خواهد شد، لذا با نفوذ در کشورهای پیرامون خزر از جمله آذربایجان و تعریف کردن آن در حوزه ژئوپلیتیک خود به مداخله و ژئوپلیتیک نمودن این حوزه علیه کشورهای مخالف از جمله ایران استفاده می­کنند.

 

نتیجه؛ با توجه به آنچه اشاره رفت مهمترین الزامات ژئوپولیتیک ایران در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر را پارامترهای موقعیت جغرافیایی و جایگاه اقتصادی؛ اهمیت ترانزیتی، سیاسی – نظامی؛ رقابت قدرتی(ژئوپلیتیک)؛ ارزش روانشناختی دریای خزر و حضور قدرتهای سیاسی – اقتصادی فرامنطقه­ای تعیین می­کند. بنابراین، با توجه به پیوندی که مولفه­های فوق با منافع ملی دارند، توجه به الزامات فوق و مبنا قراردادن آنها در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر باید در دستور راهبرد کشور قرار گیرد. از این رو، جمهوری اسلامی ایران با درک الزامات و مولفه­های ژئوپلیتیک و ارزش­های برآمده از جغرافیای حوزه خزر می­تواند با دیپلماسی ژئوپلیتیک محور در تدوین رژیم حقوقی دریای خزر در تحقق اهداف عالیه کشور گام  بردارد و تا تعیین رژیم حقوقی فراگیر ایران با تغییر فضای حاکم بر خزر روند امور را به نفع خود تغییر دهد، بنابراین می­طلبد ایران با کوششی برنامه­ریزی شده در جهت حاکم کردن فضای همکاری­های تجاری – اقتصادی بر دریای خزر در راهبردی درازمدت موازنه را به سمت ثبات و صلح سوق دهد. 

 


منابع:

باوند، هرمیداس (۱۳۸۶) بررسی رژیم حقوقی دریای خزر در مصاحبه با هرمیداس باوند، گزارش، سال هفدهم، شماره ۱۹۲

حسن­خانی، محمد و داوود کریمی­پور(۱۳۹۲) دریای خزر و ملاحظات ژئواکونومیک شرق و غرب، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره ۶، شماره ۲

مجتهدزاده، پیروز (۱۳۷۴) دیدگاههای ایران در رابطه با دریای خزر ــ آسیای مرکزی، خلیج فارس و خاورمیانه، اطلاعات سیاسی ــ اقتصادی، سال نهم، ش ۹۵ ــ ۹۶

مجتهد زاده، پیروز(۱۳۷۹) دورنمای ژئوپلتیک منطقه خزر-آسیای مرکزی، دوماهنامه اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره های ۱۵۵-۱۵۶٫

حافظ­نیا، محمدرضا(۱۳۷۸) تفاوت­ها و تعارض­ها در حوزه ژئوپلیتیک دریای خزر، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره ۲۷، انتشارات وزارت امورخارجه

اطاعت، جواد و نصرتی، حمیدرضا(۱۳۸۸) ایران و خطوط انتقال انرژی حوزه خزر، فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، سال دوم، شماره ۳

واعظی، محمود(۱۳۸۶) انرژی اوراسیایی، تهران، پژوهشکده مطالعات استراتژیک

پورشیخیان، علیرضا(۱۳۹۰) رژیم حقوقی دریای خزر: مشاع، تقسیم یا استمرار همکاری­های چندجانبه، چشم­انداز جغرافیایی(مطالعات انسانی) سال ششم، شماره ۱۵

کریمی­پور، یداله و محمد حیدری (۱۳۸۸) ژئوپلیتیک کرانه­های دریایی ایران از دیدگاه مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت معلم

http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/3814/6942/8376            

http://donya-e-eqtesad.com/news/549472           

Kemp, Geoffrey(1997), Energy Super Bowl Strategics and the Persain Gulf and Caspian Basin, Washington DC: The Nixon center..

Main, Steven (2005), The Bear, The Peacock, The Eagle, The Sturgeon and the Black, Black Oil: Contemporary Regional Power in the Caspian Sea, London: Defence Academy of the United Kingdom.

Energy Charter (2013), The Energy Charter Treaty, Available at: http://www.energycharter.org/process/energy-charter-treaty-1994/energy-charter-treaty/, (Accessed on: 8/3/2016).

Atai, Farhad (2012), “Iran and the South Caucasus Countries”, Central Eurasia Studies, Vol. 5, No. 10, pp. 119-136.

Adeebfar, Tamine (2001), Geopolitical Dimensions of the Main Export Pipeline in the Caspian Region: The Bako-Tibbilis-Ceyhan Pipeline and The Events of 11 September 2001, Tehran: Institute for International Energy Studies.

Laruelle, Marlene and Sebastien Peyrouse (2009), “The Militarization of the Caspian Sea: “Great Games” and “Small Games” over the Caspian Fleets”, China and Eurasia Forum Quarterly, Vol. 7, No. 2. pp. 17-35.

دیدگاه خود را به ما بگویید.

لطفا معادله را به روز کنید