ترکیه و کردهای سوریه؛ مسائل و راهکارها

تحولات سال‌های پس از منازعه سوریه باعث شده تا کردها یکی از بازیگران مهم بحران سوریه باشند و این درحالی است که ترکیه خطرات فراوانی را از سوی آنها متوجه خود می‌داند.

اندیشکده راهبردی تبیین- سوریه کشوری با تنوع نژادی و مذهبی است که جمعیتی بیش از 20 میلیون نفر را در خود جاي داده است. اعراب، نژاد اکثریت و غالب سوریه هستند و کردها، ارمنی‌ها، ترک­ها، چرکس­ های آسیان ­تبار و یهودیان از اقلیت­های نژادی این کشور محسوب می‌شود. کردستان سوریه (به کردی: روژاوا) بخش کردنشین شمال، شمال­شرقی و شمال­غربی سوریه است که استان­های حسکه، رقه و حلب این کشور را در بر می­گیرد. این مناطق شامل سه بخش جزیره، کوبانی و عفرین است که از نظر جغرافیایی از یکدیگر جدا هستند. علاوه بر این شمار زیادی از کردهای سوریه در شهرهای بزرگ حلب و دمشق زندگی می­کنند. بر طبق آمارهای مختلف جمعیت کردها در سوریه بین 10 تا 18 درصد کل جمعيت اين کشور تخمن زده شده که بر اين اساس بزرگترین اقلیت غیرعرب سوریه را تشکیل می­ دهند. بیشتر کردهای سوریه، مسلمان و پیرو مذهب شافعی هستند اما اقلیت­ هایی از علویان و ایزدیان نیز بین آنان وجود دارد که همگی با لهجه ­ی کردی کرمانجی صحبت می­ کنند.

پيشينه

مارس 1916 و در بحبوحه­ جنگ جهانی اول، انگلستان و فرانسه به­ طور محرمانه پیمانی منعقد کردند؛ مواد اين پيمان درباره­ اداره امور کشورهای خاورمیانه بود که به پیمان «سایکس – پیکو» معروف شده است. «سر مارک سایکس» نماینده عالی انگلیس و «موسیو جرج پیکو» نماینده عالی فرانسه در قاهره، خاک عثمانی را بین کشورهاي خود تقسیم کردند.(1) سوریه نیز سال 1920 تحت قیومیت فرانسه قرار گرفت. تدبیر فرانسه این بود که یک سیستم غیرمتمرکز را برای اداره این مناطق در پیش گیرد و قدرت را بین گروه ­های مختلف تقسیم کند. بخشی از کردها موافق این سیاست بودند، اما ناسیونالیست­های عرب چنین سیستمی را تحمل نمی ­کردند.

 

با اینکه کردهای سوریه رسماً نه از دولت اسد حمایت کرده‌اند و نه از مخالفان وی، اما در ساختمان‌های اداری واقع در این مناطق عکس‌های بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، همچنان خودنمایی می‌کند.

 

در جریان مناقشه موصل در سال 1925، تنش در روابط ترکیه و فرانسه بالا گرفت و فرانسه از کردهای شرق فرات خواست که به دولت این کشور در جنگ با ترکیه کمک کنند. در مقابل، فرانسه متعهد شد که به حل مسئله کردها در سوریه کمک می­کند. در همین راستا فرانسه از حزب «خویبون» و قیام «شیخ سعید پیران» پشتیبانی کرد و سوریه مأمن کردهای فراری از ترکیه شد. سال 1929 قراردادی بین ترکیه و فرانسه به امضاء رسید که به موجب آن مناطقی در مرز سه کشور ترکیه، عراق و سوریه به کردها اختصاص یافت و قلمرو آن به سه استان حسکه (جزیر)، رقه و حلب تقسیم شد.

با آغاز بحران داخلی سوریه از سال 2011، بخشی از کردها در جایگاه مخالف دولت حاضر شدند و علیه حکومت تظاهرات کردند. در این میان گروهی دیگر از کردهاي سوري تحت تأثیر مواضع حزب اتحاد دموکراتیک، راه همراهی با دولت اسد را پیش گرفتند. این فرصتی بود برای احزابی که سال­ها به خاطر ماهیت کردی­شان در انزوا قرار داشتند تا وارد عرصه شوند و اهداف خود را دنبال کنند. از طرفي، گروه­های افراطی به‌خصوص داعش و جبهه ­النصره برای مقابله با قدرت گرفتن کردها به شهرها، روستاها و مردم غیرنظامی کرد حمله مي­کردند. اغلب گروه‌های مزبور هنوز هم به‌طور پراکنده و در برخی مناطق به صورت متمرکز به حملات خود علیه کردها ادامه می‌دهند. با این­که کردهای سوریه رسماً نه از دولت اسد حمایت کرده‌اند و نه از مخالفان وی، اما در ساختمان‌های اداری واقع در این مناطق عکس‌های بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، همچنان خودنمایی می‌کند. در حالی­که سایر مناطق، مخالفان اقدام به پاره کردن عکس‌های بشار اسد و از بین بردن نشانه‌های دولت سوریه کرده بودند. به همین دلیل در سال 2013 برخی از مناطق کردنشین با چراغ سبز دولت سوریه توانستند مناطق نیمه خودمختاری با عنوان کانتون مبتنی بر دموکراسی مستقیم، برابری جنسیتی و پایایی بنا کنند. نیروهای برآمده از این تحولات ازجمله حزب اتحاد دموکراتیک اعلام کردند که قصد جدایی از کشور سوریه و تشکیل یک دولت – ملت کردی را ندارند اما در عوض خواهان دموکراتیزه شدن سوریه بر اساس خط خودمدیریتی دموکراتیک و گذار از دولت – ملت در هر شکل آن (عربی یا کردی) هستند.

 

حزب اتحاد دموکراتیک به رهبری «صالح مسلم» به عنوان شاخه سوری حزب کارگران کردستان ترکيه (PKK) به صورت تاریخی از مریدان و هواداران «عبدالله اوجالان» مؤسس و رهبر PKK، شناخته می‌شود.

 

حزب اتحاد دموکراتیک

همزمان با حمله آمریکا به عراق در سال 2003، حزب اتحاد دموکراتیک کردستان سوریه یا همان (PYD) تأسیس شد. این حزب بزرگ‌ترین و فراگیرترین سازمان کردی حاضر در سوریه است. حزب اتحاد دموکراتیک به رهبری «صالح مسلم» به­عنوان شاخه سوری حزب کارگران کردستان ترکيه (PKK) به صورت تاریخی از مریدان و هواداران «عبدالله اوجالان» مؤسس و رهبر PKK، شناخته می‌شود. هسته مرکزي PKK توسط اوجالان در اوايل دهه 1970 در آنکارا بنيان نهاده شد و بعداً به مناطق کردنشين جنوب­شرقي ترکيه منتقل گرديد. اين حزب در تاريخ 27 نوامبر 1978 با نام حزب کارگران کردستان با مخفف PKK معرفي و مشي آن بر ايدئولوژي راديکال چپ و مارکسيستي بنا شده است. در دهه 1980 و دوره «حافظ اسد» که روابط گرمي با احزاب کرد عراق و ترکيه داشت، عبدالله اوجالان اجازه يافت تا در دره بقاع و دمشق مستقر شود و از آن­جا به عنوان پايگاهي برای فشار به ترکيه استفاده کند. يکي از اختلافات تاريخي ترکيه و سوريه همواره موضوع تقسيم آب فرات بوده است و سوريه به­شدت به اين آب نيازمند است، اما ترکيه به­دليل اين­که موقعيت بهتر و سهم بيشتري از آب فرات دارد، از همکاري در اين زمينه طفره رفته است.(2) در واقع يکي از دلايل پناه دادن به PKK، از سوي حکومت سوريه همين مسئله است. زيرا حضور PKK در چارچوب مرزهاي سوريه و فعاليت آزادانه آن قدرت چانه­زني سوريه را در برابر ترکيه بالا برده و نوعي توازن قوا ايجاد مي­کرد. با انعقاد قرارداد «آدانا» بين سوريه و ترکيه در اواخر دهه 1990 و اخراج اوجالان از سوريه و دستگيري وي توسط دولت ترکيه، روند قطع رابطه دولت سوريه با PKK تا سال 2003 ادامه يافت، تا اين­که شاخه­اي از حزب مزبور به عنوان يکي از احزاب اقماري در سوريه تحت عنوان حزب اتحاد دموکراتيک (PYD) شروع به فعاليت کرد.

 

با جدی شدن جنگ در سوریه، حزب اتحاد دموکراتیک با شبکه منسجم، گسترده و دارا بودن نيروهاي شبه نظامی آموزش دیده در اردوگاه‌های PKKدر توافقی با دولت دمشق و به دنبال خروج ارتش سوریه از بیشتر مناطق کردنشین به ویژه مناطق «عفرین»، «کوبانی» و «رأس العین» اداره این مناطق را بر عهده گرفت.

 

با جدی شدن جنگ در سوریه، حزب اتحاد دموکراتیک با شبکه منسجم، گسترده و دارا بودن نيروهاي شبه نظامی آموزش دیده در اردوگاه‌های  PKKدر توافقی با دولت دمشق  و به دنبال خروج ارتش سوریه از بیشتر مناطق کردنشین به­ویژه مناطق «عفرین»، «کوبانی» و «رأس­العین» اداره این مناطق را بر عهده گرفت. ضمن این‌که در استان حسکه نیز ارتش سوریه صرفاً در شهرهای حسکه و قامشلی باقی ماند و بقیه مناطق را به PYD و شاخه‌های نظامی آن یعنی YPG واگذار کرد. سیطره سرزمینی بر مناطق کردنشین که برای نخستین بار در تاریخ این منطقه رخ می‌داد، ظرفیت فوق­العاده‌ای به حزب اتحاد دموکراتيک بخشید تا از یک طرف بتواند به­صورت گسترده از توده‌های کرد این منطقه نیروگیری کند و از طرف دیگر در مجامع بین‌المللی خود را به عنوان نماینده واقعی کردهای سوریه مطرح سازد(3). با توجه به اين­که منابع و توانمندي­ها در چارچوبي معنايي صورت مي­گيرد، مي­توان منابع و توانمندي­هاي حزب اتحاد دموکراتيک کردستان سوريه را به عنوان زمامدار اصلي امور در موارد زير عنوان کرد:

  • داشتن چارت و تشکيلات اداري و ساختاري؛
  • داشتن مانيفيست و مرام­نامه؛
  • تشکيلات نظامي منسجم؛
  • پشتيباني شدن از سوي نيروهاي PKK؛
  • استفاده از سوي رسانه­هاي مختص به خود و ارتباط همگاني از اين طريق؛
  • همراهي و تعامل غيرملموس با نظام اسد؛
  • مقابله و درگيري با جبهه مخالفان اسد؛
  • همسايگي با ترکيه؛
  • همسايگي با کردستان عراق؛
  • داشتن منابع مالي؛
  • در اختيار داشتن پايگاه مردمي متوسط در کردستان سوريه؛
  • داشتن الگوي دوستي و دشمني؛

مهم‌ترین ویژگی حزب اتحاد دموکراتیک (PYD) به دلیل وابستگی به PKK، ضدیت تام با دولت ترکیه است. PYD که اکنون هدف اصلی عملیات ترکیه در خاک سوریه است، پیش از این در جریان نبرد کوبانی در پاییز ۲۰۱۴ با حمایت آمریکا موفق به شکست داعش شد. این در حالی است که ترکیه در آن زمان با حضور کردهای ترکیه در کنار PYD برای نبرد با داعش مخالفت کرده بود. به همين دليل پس از ورود جدی روسیه به عرصه جنگ سوریه در سپتامبر ۲۰۱۵، حزب اتحاد دموکراتیک تلاش کرد رابطه خود با مسکو را بهبود ببخشد. کردها با بهره­برداری از حملات هوایی روسیه علیه مواضع گروه­های مخالف اسد، موفق به گسترش نفوذ خود در شمال سوریه شدند و کنترل اغلب مناطق مرزی با ترکیه را در اختیار گرفتند.

 

مهم‌ترین ویژگی حزب اتحاد دموکراتیک (PYD) به دلیل وابستگی به PKK، ضدیت تام با دولت ترکیه است.

 

امروزه PYD منطقه­ای را تحت کنترل دارد که تقریباً دو میلیون نفر در آن زندگی می­کنند، اما فقط ۶۰ درصد این جمعیت کرد هستند. در کانتون جزیره شرقی و کانتون کوبانی مرکزی کردها اکثریت حداقلی یعنی ۵۵ درصد جمعیت را تشکیل می­دهند. از طرفی اين حزب در تلاش است تا سرزمین­هایی را که اعراب و کردها با هم در آن مناطق ساکن هستند و حتی برخی مناطق غیرکردنشین را تحت نظر خود بگیرند. این در حالی است که دومین گروه بزرگ کردي سوریه يعني حزب دموکرات کردستان سوریه (PDKS) به عنوان سرسپرده دولت اقلیم کردستان عراق، منتقد عملکرد PYD به دلیل وابستگی به PKK است. این حزب اعتقاد دارد وابستگی و سرسپردگی نسبت به عبدالله اوجالان باعث شده است مسئله کردهای سوریه تحت­الشعاع مسائل منطقه‌ای به ویژه دشمنی میان PKK و آنکارا قرار گیرد. PDKS اگرچه در مواضع رسمی خود عملیات ارتش ترکیه در عفرین را محکوم و حتی علیه آن در عراق و اروپا تظاهرات و تجمعاتی را سازمان­دهی کرد، اما همین حزب در جریان عملیات درع­الفرات، از آن حمایت و متقابلاً عملیات غضب­الفرات (آزادسازی رقه) را محکوم کرد و آن را ناشی از وابستگی خارجی سران PYD دانست.

 

در واقع اصل کلی برای آمریکایی‌ها این است که کردها یک متغیر وابسته هستند که از آن‌ها بهره‌برداری تاکتیکی ‌کنند، لذا در مبادلات استراتژیکی آمریکا قرار نمی‌گیرد

 

آمريکا

ايالات متحده آمریکا از زمان ورود به بحران سوریه بر روی متغیر کردی سرمایه‌گذاری زیادی کرده است و احزاب کرد سوری نیز هرچند گرایشات چپ‌ دارند، اما به دلیل این‌که در یک بن‌بست ژئوپلیتیکی قرار دارند، تمایل به همکاری با آمریکا پیدا کردند. با خروج احتمالی آمریکا از سوریه، کردها در بین گزینه‌ها‏، تنها می‌توانند به همکاری با نظام سوریه و روسیه و تا حدودی جمهوری اسلامی ایران حساب کنند، زیرا فقط این بازیگران از توان برقراری موازنه با ترکیه به عنوان اصلی‌ترین چالش کردها برخوردار هستند.(4) در واقع اصل کلی برای آمریکایی‌ها این است که کردها یک متغیر وابسته هستند که از آن‌ها بهره‌برداری تاکتیکی ‌کنند، لذا در مبادلات استراتژیکی آمریکا قرار نمی‌گیرد. بنابراین بر اساس شرایط روز تغییر و تحولات تاکتیکی بر صحنه، نوع مناسبات آمریکا حمایت از آنان کم‌ و زیاد شده و این روال ادامه پیدا خواهد کرد. یعنی سطح روابط از این پایین­تر نخواهد رفت، اما ارتقا نیز نمی‌یابد. آمریکا همچنین به حمایت‌های خود به صورت ابزاری و مقطعی ادامه خواهد داد اما در حدی نخواهد بود که جایگاه کردهاي سوريه ارتقا پیدا کند.(5) به همين سبب با اعلام خروج نيروهاي نظامي آمريکا از سوريه، روابط دولت بشار اسد با کردهای سوریه به سطح معناداری ارتقاء یافته است. نیروهای دموکراتیک سوریه پذیرفته‌اند تا پرچم سوریه را در برخی مناطق به اهتزاز درآورند و این موضوع به معنای پذیرش حاکمیت دولت قانونی بشار اسد است؛ دمشق نیز حمایت اقتصادی از کردها را در برخی حوزه‌ها در دستور کار قرار داده است.

ترکیه

دولت ترکیه از اولین روزهای اعتراضات در سوریه و سپس آغاز جنگ داخلی در این کشور موضعی سرسختانه علیه بشار اسد، رئیس‌جمهور این کشور اتخاذ کرده است. ترکیه با تشدید خشونت­ها در سوریه به گروهی از مخالفان اسد (شورای ملی سوریه) پناه داد تا در این کشور به فعالیت بپردازند. آنکارا در ادامه از مخالفان مسلح دولت سوریه (ارتش آزاد سوریه) حمایت کرد. ترکیه همواره از افزایش نفوذ حزب کارگران کردستان ترکیه (PKK) در شمال سوریه بیمناک بوده است. اشغال عفرین بخشی از یک روند بود و ترکیه به مخالفت‌ و تقابل جدی با نهادهای کرد سوری وابسته به PKK پرداخت. از دستگیری صالح مسلم در چک تا ممانعت از حضور کادرهای سیاسی وابسته به PKK در نشست‌های جهانی؛ نشان دهنده­ي تلاش جدی ترکیه برای مهار PKK در سوریه است.(6) زيرا ترکیه مهم­ترین عاملی است که به طور جدی از تجزیه سوریه دچار ضرر می­شود و تمام توان خود را برای جلوگیری از این اتفاق به کار خواهد بُرد. ترکیه در یک جبهه در حال مبارزه با PKK است و به شدت با جاه­طلبی­های سیاسی کردهای سوریه مخالف است و از هرگونه تلاشی برای جلوگیری از ایجاد کرستان سوریه دریغ نکرده است. در واقع عزم ترکیه برای جلوگیری از تشکیل یک مینی کردستان دیگر در نزدیکی مرز خود مثال­زدنی است. آنکارا می­داند در صورت تشکیل کردستان سوریه، کردهای ترکیه تحریک شده و کشور ترکیه به شدت در خطر تجزیه قرار می­گیرد.(8) مخالفت جدی ترکیه با قدرت گرفتن کردهای سوریه باعث شد کردها در اندیشه رویارویی مستقیم با دولت اسد نباشند و همین امر حمایت دولت سوریه در برابر حملات ترکیه به منطقه عفرین را در پی داشته است. البته اگر ترکیه به دنبال تثبیت جایگاه خود و نیروهای همسو با خود در شمال سوریه باشد امکان افزایش چالش میان دمشق و آنکارا وجود دارد.

 

آنکارا می داند در صورت تشکیل کردستان سوریه، کردهای ترکیه تحریک شده و کشور ترکیه به شدت در خطر تجزیه قرار می گیرد.

 

اظهارات جنگ­طلبانه مقامات ترکیه در حفظ يا تغيير وضع موجود نقش مهمی دارد. در حالی­که هنوز نیروهای کرد با ارتش سوریه به توافقی نرسیده­اند، آنکارا بارها کردها را تهدید کرده است. همچنین در حالی­که نیروهای آمریکایی هنوز از سوریه خارج نشده­اند، ترکیه از اراده خود برای حمله به کردهای سوریه خبر مي­دهد. در این صورت، آمریکا هرگز از سوریه خارج نخواهد شد، زیرا دولت ترکیه برای حفظ قدرت خود از استراتژی جنگ و دشمنی استفاده می­کند. رجب طيب اردوغان، رئيس­جمهور ترکيه بارها اعلام کرده است که اجازه تشکيل دولت خودمختار کرد در مرزهاي جنوبي کشورش را نمي­دهد. به همين خاطر نيز در اقدامي پيشگيرانه و براي جلوگيري از خودمختاري مناطق کردنشين بخش­هايي از سوريه را در عمليات «سپر فرات» به اشغال خود درآورده است تا از پيوستگي بين مناطق کردنشين دوسوي مرز جلوگيري و ارتباط آن­ها با يکديگر را قطع کند. شاید یکی از دلایل مهم ترکیه در این موضوع این است که در عین حالی که آمریکا ارتباط خود با کردها و حمایت نظامی از آنان در شمال سوریه را موقت قلمداد می‌کند. اما در برابر روند سیاسی و سازمانی حاکم بر شرق فرات، ممانعتی به عمل نمی‌آورد. در عین حال شواهد نشان می‌دهد که کردها در شرق فرات نمی‌توانند در صورت احتمال حمله ترکیه به شکل جدی بر روی حمایت‌های آمریکا حساب باز کنند. کردهای سوریه به دنبال مخالفت‌های ترکیه قادر نیستند که در مذاکرات صلح بین‌المللی درباره سوریه مشارکت داشته باشند؛ لذا مذاکره با دمشق بهترین گزینه برای آن‌ها محسوب می‌شود.

 

 

نتیجه ­گیری

امروز کردهای سوریه نقش مهمی را در تحولات سوریه بازی می­کنند. اگرچه کمترین بخش اخبار بحران سوریه متعلق به کردها است ولی شاید بیشترین نقش در روند آینده سیاسی سوریه، متعلق به آن­ها باشد. کردهای سوریه از همه طرف در حال جذب شدن و البته به دنبال کسب منافع خود هستند. دولت بشار اسد از طرفی قصد دارد کردها را همچنان از طرف حزب اتحاد دموکراتیک کردهای سوریه (PYD) به سمت خود جذب کند تا در درگیری­های میدانی دشمنی جدید نداشته باشد و همچنین استقلال کردها باعث تضعیف دولت آینده سوریه نشود. نيروهاي مخالف دولت سوريه هم می­دانند که تاکنون نتوانسته ­اند با گروه­هاي تندرو به پیروزی برسند. اپوزیسیون قطعاً به دنبال جذب سه قومیت بزرگ مذهبی و نژادی کرد، مسیحی و دروزی خواهد بود تا بتواند با استفاده از ظرفیت آن­ها به هدف خود برسند. البته در طرف مقابل بشار اسد همواره تلاش داشته است تا از ورود قومیت­ها به این بازی دو طرفه جلوگیری کند. اما کردهای سوریه فقط از این دو سمت جذب نمی­شوند. کردستان عراق و مسعود بارزانی به دنبال نزدیکی هر چه بیشتر با کردهای سوریه هستند. اقلیم کردستان عراق در مجاورت با شمال سوریه قرار دارد و از این حیث بسیاری بر این عقیده­اند که مسعود بارزانی به دنبال اتحاد با کردهای سوریه است تا حداقل بتواند، ميني حکومتی به نام کردستان بزرگ تشکیل دهد. اما در آن سمت، حزب کارگران کردستان ترکیه (PKK) که سابقه 28 سال شورش در برابر دولت مرکزی ترکیه را دارد، نسبت به جذب کردهاي سوريه بی ­علاقه نیست. در واقع کردهای سوریه بین کردهای عراق و ترکیه قرار دارند و می­توانند در آینده نقش کلیدی در منطقه بازی کنند. اين موضوع حساسيت دولت ترکيه در برابر رفتار کردهاي سوريه به­خصوص PYD را به­دنبال داشته است. زیرا ترکیه می­داند که با اتحاد کردهای ترکیه و سوریه در خطر تجزیه قرار می­گیرد. البته مسئولان حزب اتحاد دموکراتیک کردهای سوریه (PYD) هیچ­گاه به­صورت رسمی وابستگی خود را به PKK اعلام نکرده­اند. ضلع پنجمی که به دنبال جذب کردهای سوریه است کشورهاي غربي هستند. در واقع اتحادیه اروپا و به خصوص آمریکا متهم هستند که در طرحی جامع، خاورمیانه را دو مرتبه ترسیم کرده­اند و به دنبال تجزیه شش کشوری هستند که سوریه یکی از آن­ها است. غربی­ها با تأثیرگذاری در مناطق کردشنین سوریه و کنترل اوضاع، در زمینه جذب کردهای سوریه بیکار نبوده­اند و اقداماتی را انجام داده­اند که شاید مهم­ترین آن تشکیل مجمع ملی کردستان سوریه (KNAS) باشد.

منابع

  1. رمزي قزاز، مبارزات سياسي و روشنفکري کرد در پايان قرن نوزدهم تا اواسط قرن بيستم، ترجمه احمد محمدي، تهران: نشر احسان، 1379، ص64.
  2. علي باقري دولت­آبادي و مهدي ماهيدشتي، «آينده سياسي کردستان سوريه: بيم­ها و اميدها»، فصلنامه مطالعات سياسي جهان اسلام، 1396، سال ششم، شماره 23.
  3. «جریان‌شناسی گروه‌های سیاسی کرد سوریه؛ کردهای سوریه به کدام سمت می‌روند؟»، خبرگزاری تسنیم، منتشرشده در تاریخ 30 دی 1397، قابل دسترسي در پیوند زیر:

https://tn.ai/1905717

  1. «پیامدها‌ی خروج احتمالی آمریکا از سوریه»، انديشکده راهبردي تبيين، منتشرشده در تاریخ 19 دی 1397، قابل دسترسي در پیوند زیر:

http://www.tabyincenter.ir/30074

  1. «آینده کردستان سوریه و امکان‌پذیری مدل اقلیم کردستان عراق»، مؤسسه آینده­پژوهی جهان اسلام، منتشرشده در تاریخ 30 دی 1396، قابل دسترسي در پیوند زیر:

http://www.iiwfs.com/islam-world/islam-world-interviews/944

  1. «شبه نظامیان کرد در شرق فرات و تهدیدات ترکیه»، خبرگزاری تسنیم، منتشرشده در تاریخ 25 آذر 1397، قابل دسترسي در پیوند زیر:

https://tn.ai/1899999

  1. «نگاهی جامع به نقش کردها در طرح سوریه فدرالیزه، آیا مینی کردستان سوریه تشکیل می شود؟»، بولتن‌نیوز، منتشرشده در تاریخ 30 تیر 1392، قابل دسترسي در پیوند زیر:

https://www.bultannews.com/fa/news/158077

 

ارسال دیدگاه