شاید بتوان تعمّدی نبودن مرحله‌ی قبل از شکل‏‌گیری فاجعه منا را با اکراه پذیرفت، اما بدون تردید در دو مرحله حین و پس از بروز فاجعه منا، تعمّد آل سعود در ممانعت نکردن از افزایش گستره فاجعه آشکار است و مهم‏‌ترین عامل در کشته شدن هزاران زائر بی‏‌گناه است. شاید اگر جیره‏‌خواری بسیاری از حاکمان عرب از کیسه خاندان سعودی و نفوذ مالی این خاندان بر این حکام وابسته نبود، فاجعه منا سند محکی برای تغییر مدیریت حج و گرفتن آن از اختیار خاندان سعودی بود.

مقدمه

تلخ‏‌ترین حجِ دست‌کم نیم قرن اخیر، در سال جاری هجری قمری یعنی سال 1436 رخ داد. سقوط جرثقیل در مسجدالحرام و فاجعه منا سبب شد حج 1436 برای حجاج به طور خاص و برای جهان اسلام به طور عام تلخ شود. آمارهای تقریبی، حاکی از حدود 5 هزار کشته است. آل سعود، جیره‌‏خواران منطقه‏‌ای آن و رسانه‏‌های وابسته به آن‌ها، تلاش زیادی انجام می‏‌دهند تا فاجعه منا را به قضا و قدر الهی، توطئه کشورهای دیگر و یا نوع رفتار حجاج در سرزمین منا ارتباط داده و آل سعود را از بحران ناکارآمدی در مدیریت حج نجات دهند اما واقعیت این است که ارزیابی رفتار مقامات و نیروهای سعودی و همچنین گواه شاهدان عینی که از فاجعه منا جان سالم به در بردند، نشان می‏‌دهد که این فاجعه، اگر فرض تعمّدی بودن آن رد شود، در نتیجه مدیریت ناکارآمد حکومت آل سعود در امور حج رخ داده است. در تحلیل پیش ‏رو، به ابعاد مدیریت ناکارآمد آل سعود در اداره حج و رخ دادن فاجعه منا پرداخته خواهد شد.

 

مدیریت ناکارآمد خاندان سعودی در اداره امور حج سال 1436 را می‏‌توان در دو رخداد برجسته‌ی سقوط جرثقیل در مسجدالحرام و فاجعه منا مورد بررسی قرار داد:

 

الف: سقوط جرثقیل در مسجدالحرام و مدیریت ناکارآمد آل سعود

وقوع فاجعه منا سبب شد حادثه سقوط جرثقیل در مسجدالحرام و کشته و زخمی شدن صدها نفر، کمتر مورد بررسی قرار گیرد. حادثه مربوط به سقوط جرثقیل در مسجدالحرام و کشته شدن 107 نفر، 13 روز قبل از فاجعه منا و دقیقاً در روز 11 سپتامبر رخ داد. آل سعود دو عامل را در سقوط جرثقیل در مسجدالحرام معرفی کرد: توفان و قصور شرکت کارفرما که وابسته به خاندان بن‌لادن بود. هر دو عامل بیش از هر چیز، بیانگر ضعف مدیریت آل سعود است زیرا حکومت سعودی باید پیش از آغاز موسم حج تمتع با در نظر گرفتن احتمال بروز وقایع طبیعی نظیر توفان، به برنامه‏‌های ساخت‏‌وساز پایان می‏‌داد تا وقایعی نظیر توفان سبب سقوط جرثقیل و کشته و زخمی شدن صدها نفر نشود. قصور شرکت کارفرما و آنچه که «محکم سفت نشدن پایه‏‌های اصلی جرثقیل و رعایت نشدن ایمن‏‌سازی اطراف آن» اعلام شد نیز بیانگر نبود نظارت کافی از سوی دولت عربستان بر شرکت کارفرما بوده و باز هم قصور و سوءمدیریت آل سعود را اثبات می‏‌کند.  

 

ب: فاجعه منا و مدیریت ناکارآمد آل سعود

روز عید قربان خبری از رسانه‏‌ها منتشر شد که نشان داد هزاران مسلمان در این عید در سرزمین منا قربانی شدند. حجاجی که باید با پشت سر گذاشتن «رمی جمرات»، دیگر مراحل فریضه حج تمتع را به جای می‏‌آوردند، در سرزمین منا قربانی سوء مدیریت و امیال پست رژیم آل سعود شدند. صرف‌نظر از اینکه فاجعه منا تعمدی بود یا خیر، مدیریت ناکارآمد آل سعود در مراحل مختلف بروز این فاجعه مشهود است که در قالب شکل زیر آمده است:

 

 

 

1- قبل از بروز فاجعه منا

دو دیدگاه درباره بروز فاجعه منا وجود دارد:

1. یک دیدگاه متعلق به حکومت سعودی است که بروز فاجعه منا را به گرمای هوا و همچنین نوع رفتار و مدیریت نادرست رفتار حجاج ارتباط داده است.

2. دیدگاه دوم را حجاج سرزمین وحی و رسانه‏‌های مختلف بیان کردند مبنی بر اینکه عبور کاروان محمد بن سلمان، وزیر دفاع، نایب ولیعهد و فرزند شاه عربستان، سبب شد نیروهای امنیتی آل سعود یکی از مسیرها را بسته و زائران را به مسیری که انتهای آن بسته بود، هدایت کنند. گرمای هوا و تراکم جمعیت در منا و نیز بسته شدن یکی از مسیرها جهت عبور کاروان محمد بن سلمان، سبب تشدید مشکلات در منا و بروز فاجعه انسانی شد.

 

نگارنده بر این باور است که هر دو دیدگاه بیانگر مدیریت ناکارآمد آل سعود در اداره امور حج است. تردیدی نیست که عربستان سرزمینی دارای آب‌وهوای گرم است و هر سال شماری از زائران خانه خدا به علت گرما و کهولت سن جان خود را از دست می‏‌دهند. آل سعود می‏‌تواند رمی جمرات را با مدیریت زمان و همچنین سن حجاج اداره کند که تاکنون مبادرت به این برنامه‏‌ریزی نکرده است. از سوی دیگر، اینکه در میان جان‏‌باختگان حادثه منا از هر گروه سنی قربانیانی وجود دارند و جوانان زیادی نیز جان خود را از دست داده‏‌اند، بیانگر این است که گرمای هوا اگرچه در تشدید فاجعه نقش داشته اما علت‏ اصلی این فاجعه نیست زیرا این گرما در عربستان همیشه وجود داشته و اتفاق غیرمنتظره‏‌ای نبود. اینکه آل سعود نوع رفتار حجاج را در بروز فاجعه منا به عنوان یک عامل اصلی مطرح کرده، حتی اگر بپذیریم که ادعای درستی باشد که البته نیست، باز هم به سوءمدیریت آل سعود بازمی‏‌گردد. طبیعی است که تراکم زیاد جمعیت در هوای گرم سبب می‏‌شود جمعیت با مشکلاتی به خصوص بی‏‌حالی و ضعف قوای جسمانی مواجه شود. آل سعود می‏‌توانست با مدیریت مسیر عبور حجاج در منا و دادن آب آشامیدنی و یا دست‌کم پاشیدن آب از طریق ماشین‏‌های آتش‏‌نشانی از تشدید سستی و ضعف جسمانی حجاج جلوگیری کند اما این اقدام توسط حکومت سعودی انجام نشد.

 

تردیدی نیست آنچه که علت اصلی بروز فاجعه منا در گام اول بوده، عبور کاروان 350 نفری محمد بن سلمان، ویر دفاع بی‏‌تجربه و جاه‏‌طلب سعودی بود که سبب بستن یکی از مسیرها توسط نیروهای امنیتی سعودی شد. محمد بن سلمان که با تصمیمات نابخردانه خود طی 9 ماهی که به عنوان وزیر دفاع عربستان منصوب شد، این کشور را در باتلاق‏‌هایی نظیر یمن گرفتار کرد، با عبور بی‏‌موقع از منا، عربستان را وارد بحرانی جدید کرد. اگر بپذیریم که تعمّدی در بروز فاجعه منا توسط آل سعود وجود نداشته است، درعین‌حال باید بپذیریم که عبور کاروان محمد بن سلمان در بروز این فاجعه مهم‏‌ترین تأثیر را داشته و این اتفاق نیز از بی‏‌کفایتی وزیر دفاع و نایب ولیعهد سعودی و مدیریت ناکارآمد دولت کنونی عربستان سعودی رخ داده است.

 

2- حین بروز فاجعه منا

بیشترین سوءمدیریت آل سعود در حین بروز فاجعه منا رخ داد. شاهدان عینی فاجعه منا که از این فاجعه جان سالم به در بردند، عنوان می‏‌کنند که اگر نیروهای امنیتی آل سعود پس از روی هم افتادن و روی زمین افتادن صدها زائر، آب آشامیدنی به این حجاج می‌‏رساندند، قطعاً قربانیان این فاجعه بسیار کمتر بودند. از سوی دیگر، حکومت سعودی هیچ اراده‏‌ای برای نجات جان حجاج از خود نشان نداد که نشانه آن نیز تأخیر چندساعته در رسیدگی به وضعیت حجاجی بود که زیر دست و پا گیر کرده و یا از حال رفته بودند. نکته دیگری که شاهدان عینی مطرح می‏‌کنند، این است که نیروهای سعودی با رژه رفتن بر روی جنازه‏‌ها در کشته شدن شمار زیادی از حجاج تعمد به خرج دادند. موضوع دیگری که شاهدان عینی عنوان می‏‌کنند، این است که در حالی که شمار زیادی از حجاجی که دچار ضعف شده اما همچنان زنده بودند و از نیروهای سعودی درخواست کمک و به خصوص آب می‏‌کردند، نیروهای سعودی صرفاً نظاره‏‌گر این درخواست‏‌ها بوده و هیچ اقدامی برای نجات این حجاج انجام ندادند. در همین حال، نیروهای امنیتی عربستان سعودی به حجاج و نیروهای امنیتی دیگر کشورها نیز اجازه کمک‏‌رسانی به حجاجی را که هنوز زنده بودند و دیگرانی را که می‏‌توانستند با اقدام به موقع زنده بمانند، ندادند.

 

این زنجیره رفتاری نیروهای امنیتی سعودی درباره حجاجی که هنوز زنده بودند و یا امکان زنده ماندن بسیاری از آن‌ها وجود داشت، سبب می‌‏شود افزایش شمار جان‏‌باختگان فاجعه منا را تعمّد آل سعود بدانیم که حاکی از بی‏‌کفایتی این خاندان در اداره امور حاج است.

 

3- پس از بروز فاجعه منا

سوء مدیریت آل سعود در فاجعه منا پس از بروز این فاجعه، بیش از دو مرحله قبل آشکار شد. سوء مدیریت در این مرحله را می‌‏توان شامل اطلاع‏‌رسانی نادرست و سانسور خبری، اجازه ندادن به دیگر کشورها برای شناسایی جان‏‌باختگان خود، انباشت جنازه‏‌ها بر روی هم و دیررساندن جنازه‏‌ها به سردخانه‏‌ها اشاره کرد. در حالی که فاجعه منا یک رخداد بین‏‌المللی محسوب می‏‌شود و اتباع 24 کشور در این فاجعه تلخ جان خود را از دست داده‌‏اند و خانواده‏‌های آن‌ها اطلاعی از سرنوشت حجاج‏شان نداشتند، حکومت آل سعود در اطلاع‏‌رسانی از این فاجعه قصور کرده و زمینه اطلاع‏‌رسانی درست برای کشورهای دیگر را نیز فراهم نکردند تا خانواده‏‌های زیادی در انتظار مشخص شدن تکلیف حجاج خود باقی بمانند. آمارهای نادرست و دروغ آل سعود از شمار جان‏باختگان نیز سبب افزایش نگرانی خانواده‏‌های حجاج در کشورهای مختلف شد. درعین‌حال، حکومت سعودی به مقامات و نیروهای کشورهای مختلف از جمله جمهوری اسلامی ایران، به بهانه‏‌های واهی از جمله مسائل امنیتی اجازه نداد تا حجاج خود را شناسایی کنند و چند روز پس از این فاجعه، هنوز مدیران حج دیگر کشورها اطلاعی از حجاج مفقود شده خود نداشتند.

 

یکی دیگر از جنایاتی که آل سعود درباره فاجعه منا مرتکب شد، جدا نکردن به موقع جنازه‏‌ها از هم در منا و همچنین انباشت جنازه‏‌ها بر روی هم در کانتینرها بود که سبب ایجاد مشکلات فیزیکی و غیراخلاقی برای جنازه‏‌های حجاج شد. انباشت جنازه‏‌ها روی هم و دیررساندن جنازه‏‌ها به سردخانه سبب شد آن گونه که برخی تصاویر منتشر شده توسط برخی حجاج و همچنین مطابق اظهارات برخی از شاهدان عینی نشان می‏‌دهد، صدها جنازه از حالت طبیعی خارج شده و حتی «سیاه» شود. بدون تردید، این اتفاق ناگوار تعمد آل سعود در سرعت ندادن برای رسیدگی به فاجعه منا و بی‏‌کفایتی این خاندان برای اداره امور فریضه حج را اثبات می‏‌کند.

 

نتیجه

ارزیابی رفتار خاندان آل سعود در مراحل قبل، حین و پس از بروز فاجعه منا بیانگر دو نکته مهم است:

 

1. اول اینکه تنها می‏‌توان تعمّدی نبودن فاجعه منا را در مرحله پیش از شکل‏‌گیری آن، آن هم با نهایت خوش‏‌بینی پذیرفت اما بدون تردید عبور نابهنگام کاروان محمد بن سلمان، فراهم نکردن تمهیدات لازم برای کاهش مشکلات ناشی از گرمای هوا و تراکم جمعیت در منا ناشی از مدیریت ناکارآمد آل سعود در امور حج است.

 

2. دوم اینکه شاید بتوان تعمّدی نبودن مرحله قبل از شکل‏‌گیری فاجعه منا را با اکراه پذیرفت اما بدون تردید در دو مرحله حین و پس از بروز فاجعه منا، تعمد آل سعود در ممانعت نکردن از افزایش گستره فاجعه، آشکار است و مهم‏‌ترین عامل در کشته شدن هزاران زائر بی‏‌گناه است.

 

شاید اگر جیره‏‌خواری بسیاری از حاکمان عرب از کیسه خاندان سعودی و نفوذ مالی این خاندان بر این حکّام وابسته نبود، فاجعه منا سند محکی برای تغییر مدیریت حج و گرفتن آن از اختیار خاندان سعودی بود. با این حال، با پی‌گیری‏‌های حقوقی در نهادهای حقوقی بین‏‌المللی می‏‌‎توان مقصر بودن خاندان آل سعود را در فاجعه منا اثبات کرد؛ موضوعی که دست‏کم برای دولت جمهوری اسلامی ایران لازم‏‌الاجراست.