دیپلماسی عمومی و ظرفیت‌های پیاده‌روی اربعین

  سجاد مرادی کلارده دوشنبه, 01 آذر 1395 ساعت 10:58

مراسم پیاده ­روی از نجف تا کربلا در اربعین حسینی که هر سال با استقبال بیشتری از سوی شیعیان و مسلمانان جهان روبرو می­شود، از زوایای مختلفی قابل بررسی است.

اندیشکده راهبردی تبیین - مراسم پیاده‌روی از نجف تا کربلا در اربعین حسینی که هر سال با استقبال بیشتری از سوی شیعیان و مسلمانان جهان روبرو می­شود، از زوایای مختلفی قابل بررسی است. (پرونده حماسه اربعین در سایت تبیین، 1395) به نظر می‌رسد یکی از مهم­ترین مواردی که می‌توان در این حماسه عظیم مورد تاکید قرار داد، ظرفیت­های آن برای ارائه تصویری مطلوب‌تر از اسلام و تشیع باشد. امری که در چارچوب یک دیپلماسی عمومی قوی قابل تحقق است. این پژوهش با بهره‌گیری از بصیرت‌های دیپلماسی عمومی ناظر بر ارزیابی مهم­ترین ظرفیت‌های این راهپیمایی عظیم در حوزه سیاسی-امنیتی و فرهنگی-اقتصادی در جهت تقویت دیپلماسی عمومی ایران و تصویرسازی مطلوب‌تر از تشیع، مقاومت و ایران است. هدف و مخاطب اصلی دیپلماسی عمومی عامه مردم در سایر جوامع و به‌ویژه گروه‌های هم­گرای مردمی است. در این مراسم پیاده‌روی اربعین نیز شاهد حضور خیل عظیم مردم و گروه‌های هم­گرا حول محور اسلام و اهل بیت (ع) هستیم. بنابراین می‌توان انتظار داشت که واکاوی پتانسیل‌های این مراسم می­تواند توان و ظرفیت ایران به ویژه در حوزه‌های سیاسی و فرهنگی را افزایش دهد.

 

دیپلماسی عمومی (ویژگی­ها و مولفه­‌ها)

پیشرفت ارتباطات و اطلاعات در جامعه بین‌­المللی و ظهور سیاست فرابین‌­المللی، ایجاب‌کننده دیپلماسی نوینی است که با فاصله گرفتن از روش­های سنتی، بر شفافیت، بازبودن و همکاری با بازیگران جامعه مدنی و فروملی در حوزه همگانی استوار باشد. این نوع دیپلماسی که دیپلماسی عمومی خوانده می‌شود، متضمن ویژگی‌ها و مولفه‌های چندی است. سیاست خارجی جمهوری اسلامی نیز با توجه به اهمیتی که برای ملت‌ها و افکار عمومی قائل است و تاکیدی که بر اهداف فراملی انقلاب اسلامی دارد طی سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به این دیپلماسی داشته است (دهقانی فیروزآبادی و فیروزی، 1391: 75-74).

دیپلماسی عمومی اقداماتی برای تعامل و ارتباط با دیگر ملل و اندیشه‌ها است که هدف آن استقرار و استمرار روابط طولانی‌مدت فرهنگ، ارزش­ها و سیاست­های نظام مورد نظر با جوامع دیگر است. دیپلماسی عمومی با ارائه چهره‌ای مثبت از کشور، می­تواند به محدوده‌ای دسترسی پیدا کند که دیپلماسی سنتی نمی‌تواند. این نوع دیپلماسی در سطوح پایین‌تر جامعه توانایی بیشتری برای تاثیر بر مخاطبان اصلی خود یعنی افراد و نهادهای غیردولتی دارد که برقراری ارتباط با آنها نیازمند مهارت‌های خاص خود است (هادیان و احدی، 1388: 92-89). یکی از مهم­ترین مفاهیم مرتبط با دیپلماسی عمومی و در واقع مبنای اصلی آن، مفهوم قدرت نرم موردنظر جوزف نای است. قدرت، توانایی جایگزینی رفتار دیگران با آنچه خود می‌خواهیم است (Nye, 2006: 1). قدرت نرم نیز شیوه‌ای برای دست­یابی به نتایج دلخواه با روش‌های اقناعی، بدون تهدیدی آشکار و طریقی جدید از اعمال قدرت است که سبب می­شود تا کشوری با انجام اقداماتی، کشورهای دیگر را به انجام خواسته‌های خود مجاب کند (Nye, 1990: 166-168). با توجه به تعریف فوق، دیپلماسی عمومی دارای مولفه‌های مختلفی چون فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای است. در این بین نزدیک­ترین مولفه به قدرت نرم موردنظر نای، مولفه فرهنگی است. نای قدرت نرم را به قدرت فرهنگی کشور نزدیک­تر می‌داند و در این راستا بر گسترش مبادلات فرهنگی تاکید دارد (Nye, 2006: 1-2).

دیپلماسی عمومی از ویژگی­های چندی برخوردار است. در دیپلماسی عمومی، برخلاف دیپلماسی سنتی، هدف مرجع یا مخاطبان، عامه مردم در جوامع دیگر و به‌ویژه گروه‌های غیررسمی از جامعه مدنی هستند، چرا که یکی از مهم­ترین وجوه سیاست بین‌­المللی در دنیای امروز، ظهور بازیگران غیردولتی رها از حاکمیت است. دومین ویژگی دیپلماسی عمومی، شفافیت، انعطاف‌پذیری و همکاری‌جویانه‌بودن آن است. به همین دلیل، دولت­ها در دیپلماسی عمومی، فراتر از مدل سلسله‌مراتبی رفته و به صورت شفاف با بازیگران مختلف به‌ویژه غیردولتی ارتباط برقرار می‌کنند. البته در اینجا باید توجه داشت که بالانس بین روابط رسمی-حکومتی و ارتباط غیردولتی حفظ شود، چرا که برهم­خوردن این توازن و کشش یکی به ضرر دیگری، سوء­ظن دولت‌ها را در بر دارد.

ویژگی سوم مبتنی بر اهداف دیپلماسی عمومی است. در دیپلماسی عمومی علاوه بر هدف اصلی یعنی تاثیر بر افکار عمومی و شکل­دهی به اذهان بازیگران غیردولتی و نتیجتاً هماهنگ ساختن آ‌نها، در جهت سیاست­ها، منافع و اهداف کشور مبدا، اهداف دیگری نیز چون جلب حمایت سیاسی مردم کشورهای دیگر به سوی آرمان­ها و ارزش­های خود، رواج هنجارها و ایده‌آل‌های خود در میان مردم سایر کشورها و یا به طور مثال ایجاد تصویر مورد نظر خود در ذهن افکار عمومی کشورهای دیگر وجود دارد.

ویژگی دیگر دیپلماسی عمومی، در ابزارها و وسائل دست­یابی به اهداف آن در عرصه بین‌الملل نهفته است. وسائل اعمال دیپلماسی عمومی طیفی از انواع رسانه‌های دیداری، شنیداری و نوشتاری، اینترنت، شبکه‌های مجازی و... را شامل می‌شود که در مجموع شکل نرم‌افزاری به خود می­گیرد. بنابراین برخلاف سبک سنتی دیپلماسی، بیشتر بر سیاست­های نرم‌افزاری چون مذاکره و تعامل متکی است تا تهدید و استفاده از زور. نهایتا این که موضوعات دیپلماسی عمومی به رفتار و تمایل عموم مردم در دیگر کشورها مربوط می‌شود، در حالی که دیپلماسی سنتی با رفتار و سیاست دولت سروکار دارد (آشنا و جعفری هفت­خوانی، 1386: 184؛ دهقانی فیروزآبادی و فیروزی، 1391: : 77-76).

 

دیپلماسی عمومی و ظرفیت­های اربعین

1. ابعاد سیاسی-امنیتی

1-1. مقابله با تروریسم تکفیری از نوعی دیگر

تروریسم تکفیری گونه‌ای از افراط­گرایی مذهبی است که در قالب آن یک گروه مذهبی (فرقه وهابیت) به وسیله اصل تکفیر و برداشت­های خاص خود، سایر گروه‌ها را در قلمرو ایدئولوژیک خود ندانسته و حکم به قتل آنها می‌دهد. خشونت‌های گروه­های تکفیری نظیر داعش که اعضای آنها اتباع بیش از 60 کشور دنیا را تشکیل می‌دهند (Sofan Group, 2015) و اشکال دیگر افراط‌گرایی در قالب حدود 170 هزار جان‌باخته در عراق طی 2015-2003 کاملاً مشخص است (www.iraqbodycount.org). به دلیل حملات ابتدای سال 2014 تکفیری‌ها به عراق و تصرف حدود 40% خاک این کشور و پیش­روی آنها تا نزدیکی‌های مرز ایران در سعدیه و جلولاء در یک مقطع، مداخله مستقیم و حضور فعال نظامی ایران در عراق به عنوان حلقه امنیتی فوری اولویت داشت. اما نباید فراموش کرد که پاسخ نظامی راه‌حل کوتاه‌مدت است و اولویت درازمدت ایران باید مقابله با «فکر» تکفیر باشد. پوشش رسانه‌ای پیاده‌روی اربعین به دلیل حضور بزرگترین اجتماع جهان علاوه بر کاهش شیعه‌هراسی و اثبات حقانیت شیعیان، می‌تواند وحدت، گستردگی و تنو ع نژادی و قومی در مقابل جریان تکفیر به رخ بکشد.

 

2-1. گذار از امنیت سخت به مردمی کردن امنیت

شاید مهم­ترین نکته پیرامون پیاده‌روی اربعین در سال­های اخیر، امنیت فوق‌العاده این مراسم باشد. در حالی که پارادایم‌های مختلف امنیت ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی نظیر واقع­گرایی و لیبرالیسم بر بعد نظامی، پوزیتیویستی و سخت امنیت تاکید دارند، در اینجا وجوه امنیت نرم بیش از امنیت سخت است. کشورهای منطقه سالانه میلیاردها دلار صرف هزینه‌های دفاعی-امنیتی می‌کنند. عربستان در سال 2014، بيش از  25 درصد بودجه خود معادل 80 میلیارد دلار را صرف خريد سلاح کرد و در بهار 2015 با خرید 8/9 میلیارد دلار، بزرگترین واردکننده سلاح جهان با رشدی معادل 42% نسبت به 2014 بود (Cordesman, 2015). در چنین شرایطی حضور جمعیتی چندده میلیونی بدون وقوع حادثه مهم امنیتی در کشوری با حجم عظیم شکاف­های قومی-مذهبی، می‌تواند با بکارگیری یک دیپلماسی هوشمندانه به عنوان نوعی از الگوی امنیتی مدنظر قرار گیرد. نکته مهم در امنیت این مراسم، مردمی بودن آن، واگذاری اکثر امور به مردم و نهادهای مردمی و در نتیجه افزایش مشروعیت و مقبولیت آن است. این مسئله همچنین ارتباط وثیقی با هدف اصلی این مراسم که نشان­دادن همبستگی و اتحاد جهان تشیع با سایر مسلمین است، دارد. خود این هدف، از وجوه سخت امنیت کاسته و بر وجوه نرم آن می‌افزاید. سپردن کار به نهادهای مردمی علاوه بر افزایش اطاعت‌پذیری، رضایت مردم و نتیجتا تبدیل قدرت برهنه به نوعی اقتدار را به‌همراه دارد. در این راستا، با وجود لزوم بکارگیری برخی ابزارهای سخت امنیت جهت کنترل امور، امنیت جنبه‌ای ایجابی، ذهنی و ادراکی می‌یابد.

 

3-1. تقویت محور مقاومت و پیوند ملت­ها

در سال­های اخیر، یک ظرفیت عمده سیاست خارجی ایران، بهره‌گیری از ارتقاء وزن شیعیان در سطح منطقه و افزایش حوزه نفوذ است. این مسئله که ریشه در ام‌القرا بودن ایران برای شیعیان با جمعیت شیعی بیش از 90 درصدی دارد (Pew, 2013)، در واقع به مفهوم امتداد جغرافیای سیاسی شیعیان در کشورهای مختلف با هارتلندی ایران است (پورحسن، 1393). چیزی که به اشتباه و عمدتاً توسط دشمنان ایران به هلال شیعی تعبیر می‌شود. غرب آسیا در شرایط کنونی عرصه اتحادها و ائتلاف‌های درون‌منطقه‌ای است که برخی کشورها خواستار بازگشت شرایط به قبل از تحولات 2010 هستند و برخی دیگر چون ایران، اتخاذ سیاست­های مستقل از غرب را می‌طلبند. عراق کانون اصلی سیاست خارجی ژئوپلیتیک‌محور ایران و از عناصر اصلی محور مقاومت است. پیاده‌روی اربعین بر مبنای پیوستگی­های تاریخی، هویتی و دینی دو ملت ایران و عراق، به واقع تجلی وحدت دو ملت در برابر دشمنان مشترکی چون تکفیری‌ها، عربستان، آمریکا و رژیم صهیونیستی است که همواره در تلاش بوده‌اند تا ایرانیت را در مقابل عربیت قرار دهند. تحت این شرایط یک ویژگی مهم دیپلماسی عمومی یعنی همکاری ملت­ها در کنار همکاری و تعامل دولت­ها تحقق خواهد یافت.

 

2. ابعاد فرهنگی-اقتصادی

1-2. اهل سنت و شمولیت حمایت­های ایران

بر خلاف آنچه که دشمنان ایران می‌پندارند و مركزيت غيرقابل انكار ايران در غرب آسیا را ناشی از علقه‌های شیعی و ژئوپلیتيك نادر آن می­دانند، اما باید گفت که نفوذ ايران نفوذي گفتماني و متفاوت با سلطه‌طلبي غربي است که از سه خاستگاه و وجه مكمل اساسی برخوردار است:

1. فرهنگ ایرانی که با تأكيد بر وحدت شيعه-سني و پرهيز از طايفه‌گري، ميان ايران و مردم منطقه نوعي همبستگي را به‌وجود مي‌آورد.

2. فرهنگ سياسي و الگوي مردم‌سالاري دینی ایران كه به‌عنوان الگويی بومي، تلفيق دين و دموكراسي در مقابل ليبرال- دموكراسي غرب مطرح است.

3. گفتمان استكبارستيز و نافی رژيم صهيونيستي كه بيشترين طرفدار را بین توده‌هاي محروم غرب آسیا دارد (رضاخواه، 1393).

نمونه بارز این مسئله حمایت بیش از سی ساله ایران از مردم فلسطین در سرزمین­های اشغالی و نوار غزه است. در حالی که موضوع فلسطین برای اعرابی چون مصر و عربستان تنها یک موضوع سیاست خارجی محسوب می‌شود، ایران تنها کشوری است که این حمایت را در دل قانون اساسی (اصل 154) خود جای داده است. در این راستا دیپلماسی عمومی برخلاف دیپلماسی سنتی که بیشتر کشورها را به سوی واگرایی سوق می‌دهد بر وجوه مشترک کشورها تاکید دارد. وجه مشترک کشورهای غرب آسیا، اسلام فارغ از جنبه‌های خاص و عام آن است، مسئله‌ای که به خوبی در پیاده‌روی عظیم اربعین در قالب هم­گرایی گروه‌های مختلف اهل سنت و شیعیان مشخص است.

 

2-2. اقلیت­های دینی و پیاده‌روی اربعین

جلوه دیگر پیاده‌روی اربعین، حضور اقلیت­های دینی در این مراسم است. چه اینکه وجه بارز این روزهای جامعه عراق، کاهش بی‌سابقه این اقلیت­ها به‌دلیل گسترش دامنه خشونت تکفیری‌ها است و جمعیت ارامنه و آشوریان از بیش از یک میلیون در 2003، به کمتر از پانصد هزار نفر ((Minority Rights Group, 2014، شبک­ها به یک‌دوم، صابئین به یک‌هفتم (Cordesman and Khazaei 2014)، کاهش یافته، اما شاهد گسترش حضور این اقلیت­ها از کشورهای دیگر هستیم. در اینجا نیز دیپلماسی عمومی کارگشاست و می‌توان با تاکید بر اصول مشترک به جای ابعاد واگرایانه، بر افزایش نقش ایران و کاهش شیعه‌هراسی برای این اقلیت­ها کمک شایانی نمود. این مساله حاصل نمی‌شود، به‌جز با کنارنهادن برخی طائفه‌گری‌ها که متاسفانه برخی مواقع دیده می­شود؛ سابقه شیعیان و برخی از مسیحیان همچون نارضایتی و اعتراض­ در زمان گذشته، حقیقت به صلیب کشیدن حضرت مسیح در کنار مصائب امام حسین (علیه السلام)، واقعیت تاریخی مشارکت این گروه­ها در عزای امام حسین از سال 680 میلادی و هم‌زیستی بیش از هزارساله این گروه­ها با شیعیان در کنار یکدیگر موید همین نکته است. همین مساله در وجود برخی گرایش­ها در ایزدی‌ها، شبک­ها و روماها به چشم می­خورد.

 

3-2. پیاده‌روی اربعین و صنعت توریسم

یکی از مهم­ترین دلایل توجه به ایجاد چهره مثبت از یک کشور را می‌توان تمایل کشورها برای به دست آوردن موقعیت‌های بهتر اقتصادی دانست. کسانی که تمایل به سرمایه‌گذاری خارجی در کشوری دارند، در ابتدا به فضای فرهنگی و میزان دوستی یا خصومت جامعه با مخاطبان خارجی کشور مورد نظر و امنیت حاکم بر آن جامعه توجه می‌کنند. در این رابطه باید به مساله جذب توریست توجه کرد. امروزه یکی از مهم­ترین منابع درآمد کشورها صنعت توریسم است که نیاز به معرفی مناسب به جهان دارد. در صورتی که کشوری بتواند وجهه‌ای مناسب به لحاظ جذابیت‌های توریستی و امنیت قابل قبول ارائه دهد، در این زمینه موفق خواهد بود (هادیان و احدی، 1388: 94). بایستی به پیاده‌روی اربعین به عنوان میراثی سنتی میان شیعیان توجه شود تا علاوه بر نشان­دادن بنیان‌های مردمی این مذهب، در حدودی البته کمتر از مراسم‌های دیگر چون حج بتوان از ظرفیت­های اقتصادی آن نیز بهره جست. در این راستا وجود مولفه امنیت در این مراسم و کمک­های ایران برای تامین این امنیت، به نوعی سبب ارتقاء وجهه ایران خواهد شد.

 

نتیجه

در مجموع باید توجه نمود که پیاده‌روی اربعین حسینی که هرساله با استقبال بیشتری مواجه است، دارای ظرفیت‌های موجه و قابل قبولی است که باید سعی نمود با بکارگیری پتانسیل‌های دیپلماتیک و آکادمیک از آن در راستای دستیابی به اهداف فرهنگی، اقتصادی و سیاسی استفاده نمود. در اینجا سعی شد تا به پاره‌ای از این ظرفیت‌های عظیم اشاره شود که با کاربست ابزارهای دیپلماسی عمومی قابل حصول و دستیابی است. نکته مورد توجه هم­سانی این ظرفیت­ها با ویژگی­های دیپلماسی عمومی در راستای ابعاد ادراکی و نرم موضوع است. افزایش روحیه در مقابل خطر تکفیر در منطقه، طرح گونه جدیدی از موضوعیت امنیت و واگذاری امور به مردم به جای توجه به ابعاد سخت آن، وحدت­بخش بودن این مراسم، تاکید آن بر پیوستگی منافع ایران نه فقط با شیعیان بلکه با کلیت جهان اسلام، ضرورت توجه به نقاط مشترک با سایر ادیان و ظرفیت‌های اقتصادی مواردی است که می‌توان با ابزارهای دیپلماسی عمومی با صرف هزینه‌های کمتر به آن نائل آمد.

 

------------------------------

منابع:

1. آشنا، حسام‌الدین و نادر جعفری هفت­خوانی، (1386)، «دیپلماسی عمومی و سیاست خارجی؛ پیوندها و اهداف»، دوفصلنامه دانش سیاسی، شماره 5، بهار و تابستان.

2. پورحسن، ناصر (1393)، «داعش و ژئوپلیتیک مقاومت اسلامی»، فصلنامه مطالعات فلسطین، پاییز، شماره 26.

3. پرونده حماسه اربعین (1395)، اندیشکده راهبردی تبیین.

4. دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال و علیرضا فیروزی، (1391)، «دیپلماسی عمومی جمهوری اسلامی ایران در دوران اصول­گرایی»، فصلنامه روابط خارجی، سال چهارم، شماره دوم، تابستان.

5. رضاخواه، علیرضا، (1393)، «مختصات نفوذ منطقه‌ای ایران در موج سوم تحولات بین‌الملل»: http://farsi.khamenei.ir/1393/10/27

6. هادیان، ناصر و افسانه احدی، (1388)، «جایگاه مفهومی دیپلماسی عمومی»، فصلنامه روابط خارجی، سال اول، شماره سوم، پاییز.

7. Cordesman, Anthony. H and Sam Khazai, (2014), Iraq in Crisis, Center for Strategic & International Studies.

8. Cordesman, Anthony. H, (2015), Military Spending and Arms Sales in the Gulf, Center for Strategic & International Studies, April 28.

9. Minority Rights Group International, (2014), Report, From Crisis to Catastrophe: the Situation of Minorities in Iraq.

10. Nye, Joseph. S, (1990), Soft Power, Foreign Policy, No. 80, autumn, pp 153-171.

11. Nye, Joseph. S, (2006), Think again: Soft Power, Foreign Policy, February 23, Available at: http://foreignpolicy.com/2006/02/23/think-again-soft-power.

12. Pew, (2013), Many Sunnis and Shias Worry about Religious Conflict, Pew Research Center.

13. Sofan Group, (2015), Foreign Fighters, an Updated Assessment of the Flow of Foreign Fighters into Syria and Iraq, December.

14. www.iraqbodycount.org.

Noskhe Jadid

آخرین مطالب